सर्ग 10: तीनों भाइयों को ब्रह्मा के वर

अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः

athābravīnmuniṃ rāmaḥ kathaṃ te bhrātaro vane |
kīdṛśaṃ tu tadā brahmaṃstapastepurmahābalāḥ

अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् ।
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन्

agastyastvabravīttatra rāmaṃ suprītamānasam |
tāṃstāndharmavidhīṃstatra bhrātaraste samāviśan

कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः ।
तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः

kumbhakarṇastato yatto nityaṃ dharmapathe sthitaḥ |
tatāpa grīṣmakāle tu pañcāgnīnparitaḥ sthitaḥ

मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत ।
नित्यं च शिशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः

meghāmbusikto varṣāsu vīrāsanamasevata |
nityaṃ ca śiśire kāle jalamadhyapratiśrayaḥ

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च

evaṃ varṣasahasrāṇi daśa tasyāticakramuḥ |
dharme prayatamānasya satpathe niṣṭhitasya ca

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान्

vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmaparaḥ śuciḥ |
pañcavarṣasahasrāṇi pādenaikena tasthivān

समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः

samāpte niyame tasya nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
papāta puṣpavarṣaṃ ca kṣubhitāścāpi devatāḥ

पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः

pañcavarṣasahasrāṇi sūryaṃ caivānvavartata |
tasthau cordhvaśirobāhuḥ svādhyāyadhṛtamānasaḥ

एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ।
दशवर्षसहस्राणि गतानि नियतात्मनः

evaṃ vibhīṣaṇasyāpi svargasthasyeva nandane |
daśavarṣasahasrāṇi gatāni niyatātmanaḥ

दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः

daśavarṣasahasraṃ tu nirāhāro daśānanaḥ |
pūrṇe varṣasahasre tu śiraścāgnau juhāva saḥ

एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ।
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम्

evaṃ varṣasahasrāṇi nava tasyāticakramuḥ |
śirāṃsi nava cāpyasya praviṣṭāni hutāśanam

अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः ।
छेत्तुकामे दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र पितामहः

atha varṣasahasre tu daśame daśamaṃ śiraḥ |
chettukāme daśagrīve prāptastatra pitāmahaḥ

पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।
तव तावद्दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत

pitāmahastu suprītaḥ sārdhaṃ devairupasthitaḥ |
tava tāvaddaśagrīva prīto 'smītyabhyabhāṣata

शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः ।
कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः

śīghraṃ varaya dharmajña varo yaste 'bhikāṅkṣitaḥ |
kaṃ te kāmaṃ karomyadya na vṛthā te pariśramaḥ

अथाब्रवीदृशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा

athābravīdṛśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
praṇamya śirasā devaṃ harṣagadgadayā girā

भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् ।
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे

bhagavanprāṇināṃ nityaṃ nānyatra maraṇādbhayam |
nāsti mṛtyusamaḥ śatruramaratvamahaṃ vṛṇe

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह ।
नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं वृणीष्व मे

evamuktastadā brahmā daśagrīvamuvāca ha |
nāsti sarvāmaratvaṃ te varamanyaṃ vṛṇīṣva me

एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः

evamukte tadā rāma brahmaṇā lokakartṛṇā |
daśagrīva uvācedaṃ kṛtāñjalirathāgrataḥ

सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
अवध्यो ऽहं प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वत

suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām |
avadhyo 'haṃ prajādhyakṣa devatānāṃ ca śāśvata

नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।
तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः

nahi cintā mamānyeṣu prāṇiṣvamarapūjita |
tṛṇabhūtā hi te manye prāṇino mānuṣādayaḥ

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा ।
उवाच वचनं देवः सह देवैः पितामहः

evamuktastu dharmātmā daśagrīveṇa rakṣasā |
uvāca vacanaṃ devaḥ saha devaiḥ pitāmahaḥ

भविष्यत्येवमेतत्ते वचो राक्षसपुङ्गव ।
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः

bhaviṣyatyevametatte vaco rākṣasapuṅgava |
evamuktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ pitāmahaḥ

शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम ।
हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ

śṛṇu cāpi varo bhūyaḥ prītasyeha śubho mama |
hutāni yāni śīrṣāṇi pūrvamagnau tvayānagha

पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ।
वितरामीह ते सौम्य वरं चान्यं दुरासदम्

punastāni bhaviṣyanti tathaiva tava rākṣasa |
vitarāmīha te saumya varaṃ cānyaṃ durāsadam

छन्दतस्तव रूपं च मनसा यद्यथेप्सितम् ।
भविष्यति न सन्देहो मद्वरात्तवराक्षस

chandatastava rūpaṃ ca manasā yadyathepsitam |
bhaviṣyati na sandeho madvarāttavarākṣasa

एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि पुनस्तान्युत्थितानि वै

evaṃ pitāmahoktasya daśagrīvasya rakṣasaḥ |
agnau hutāni śīrṣāṇi punastānyutthitāni vai

एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः

evamuktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ pitāmahaḥ |
vibhīṣaṇamathovāca vākyaṃ lokapitāmahaḥ

विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना ।
परितुष्टो ऽस्मि धर्मात्मन्वरं वरय सुव्रत

vibhīṣaṇa tvayā vatsa dharmasaṃhitabuddhinā |
parituṣṭo 'smi dharmātmanvaraṃ varaya suvrata

विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः ।
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर्यथा

vibhīṣaṇastu dharmātmā vacanaṃ prāha sāñjaliḥ |
vṛtaḥ sarvaguṇairnityaṃ candramā raśmibhiryathā

भगवन्कृतकृत्यो ऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् ।
प्रीतेन यदि दातव्यो वरो मे शृणु सुव्रत

bhagavankṛtakṛtyo 'haṃ yanme lokaguruḥ svayam |
prītena yadi dātavyo varo me śṛṇu suvrata

परमापद्गतस्यापि धर्मे मम मतिर्भवेत् ।
अशिक्षितं च ब्रह्मास्त्रं भगवन्प्रतिभातु मे

paramāpadgatasyāpi dharme mama matirbhavet |
aśikṣitaṃ ca brahmāstraṃ bhagavanpratibhātu me

या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेषु च ।
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तु धर्मं च पालये

yā yā me jāyate buddhiryeṣu yeṣvāśrameṣu ca |
sā sā bhavatu dharmiṣṭhā taṃ tu dharmaṃ ca pālaye

एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।
नहि धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन दुर्लभम्

eṣa me paramodāra varaḥ paramako mataḥ |
nahi dharmābhiraktānāṃ loke kiñcana durlabham

पुनः प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति

punaḥ prajāpatiḥ prīto vibhīṣaṇamuvāca ha |
dharmiṣṭhastvaṃ yathā vatsa tathā caitadbhaviṣyati

यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रनाशन ।
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते

yasmādrākṣasayonau te jātasyāmitranāśana |
nādharme jāyate buddhiramaratvaṃ dadāmi te

इत्युक्त्वा कुम्भकर्णाय वरं दातुमुपस्थितम् ।
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन्

ityuktvā kumbhakarṇāya varaṃ dātumupasthitam |
prajāpatiṃ surāḥ sarve vākyaṃ prāñjalayo 'bruvan

न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः

na tāvatkumbhakarṇāya pradātavyo varastvayā |
jānīṣe hi yathā lokāṃstrāsayatyeṣa durmatiḥ

नन्दने ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा

nandane 'psarasaḥ sapta mahendrānucarā daśa |
anena bhakṣitā brahmannṛṣayo mānuṣāstathā

अलब्धवरपूर्वेण यत्कृतं राक्षसेन तु ।
तदेष वरलब्धः स्याद्भक्षयेद्भुवनत्रयम्

alabdhavarapūrveṇa yatkṛtaṃ rākṣasena tu |
tadeṣa varalabdhaḥ syādbhakṣayedbhuvanatrayam

वरव्याजेन मोहो ऽस्मै दीयताममितप्रभ ।
लोकानां स्वस्ति चैवं स्याद्भवेदस्य च सन्नतिः

varavyājena moho 'smai dīyatāmamitaprabha |
lokānāṃ svasti caivaṃ syādbhavedasya ca sannatiḥ

एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्मा ऽचिन्तयत् पद्मसम्भवः ।
चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती

evamuktaḥ surairbrahmā 'cintayat padmasambhavaḥ |
cintitā copatasthe 'sya pārśvaṃ devī sarasvatī

प्राञ्जलिः सा तु पार्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम्

prāñjaliḥ sā tu pārśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī |
iyamasmyāgatā deva kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham

प्रजापतिस्तुं तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् ।
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता

prajāpatistuṃ tāṃ prāptāṃ prāha vākyaṃ sarasvatīm |
vāṇi tvaṃ rākṣasendrasya bhava yā devatepsitā

तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः

tathetyuktvā praviṣṭā sā prajāpatirathābravīt |
kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya yo mataḥ

कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम्

kumbhakarṇastu tadvākyaṃ śrutvā vacanamabravīt |
svaptuṃ varṣāṇyanekāni devadeva mamepsitam

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रायाद्ब्रह्मा सुरैः समम् ।
देवी सरस्वती चैव राक्षसं तं जहौ पुनः

evamastviti taṃ coktvā prāyādbrahmā suraiḥ samam |
devī sarasvatī caiva rākṣasaṃ taṃ jahau punaḥ

ब्रह्मणा सह देवेषु गतेषु च नभःस्थलम् ।
विमुक्तो ऽसौ सरस्वत्या स्वां सञ्ज्ञां च ततो गतः

brahmaṇā saha deveṣu gateṣu ca nabhaḥsthalam |
vimukto 'sau sarasvatyā svāṃ sañjñāṃ ca tato gataḥ

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः ।
ईदृशं किमिदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम्

kumbhakarṇastu duṣṭātmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ |
īdṛśaṃ kimidaṃ vākyaṃ mamādya vadanāccyutam

अहं व्यामोहितो देवैरिति मन्ये तदा ऽ ऽगतैः ।
एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः ।
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम्

ahaṃ vyāmohito devairiti manye tadā ' 'gataiḥ |
evaṃ labdhavarāḥ sarve bhrātaro dīptatejasaḥ |
śleṣmātakavanaṃ gatvā tatra te nyavasansukham