सर्ग 105: द्वार पर दुर्वासा

तथा तयोः संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः ।
रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत्

tathā tayoḥ saṃvadatordurvāsā bhagavānṛṣiḥ |
rāmasya darśanākāṅkṣī rājadvāramupāgamat

सो ऽभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः ।
रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मे ऽर्थो ऽतिवर्तते

so 'bhigamya tu saumitrimuvāca ṛṣisattamaḥ |
rāmaṃ darśaya me śīghraṃ purā me 'rtho 'tivartate

मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह

munestu bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
abhivādya mahātmānaṃ vākyametaduvāca ha

किं कार्यं ब्रूहि भगवन्को वा ऽर्थः किं करोम्यहम् ।
व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन्मुहूर्तं प्रतिपाल्यताम्

kiṃ kāryaṃ brūhi bhagavanko vā 'rthaḥ kiṃ karomyaham |
vyagro hi rāghavo brahmanmuhūrtaṃ pratipālyatām

तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा

tacchrutvā ṛṣiśārdūlaḥ krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ nirdahanniva cakṣuṣā

अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय ।
अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे न निवेदयसे यदि

asminkṣaṇe māṃ saumitre rāmāya prativedaya |
asminkṣaṇe māṃ saumitre na nivedayase yadi

विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा ।
भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च सन्ततिः

viṣayaṃ tvāṃ puraṃ caiva śapiṣye rāghavaṃ tathā |
bharataṃ caiva saumitre yuṣmākaṃ yā ca santatiḥ

न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ।
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यं तस्य महात्मनः ।
चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम्

na hi śakṣyāmyahaṃ bhūyo manyuṃ dhārayituṃ hṛdi |
tacchrutvā ghorasaṅkāśaṃ vākyaṃ tasya mahātmanaḥ |
cintayāmāsa manasā tasya vākyasya niścayam

एकस्य मरणं मे ऽस्तु मा भूत्सर्वविनाशनम् ।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत्

ekasya maraṇaṃ me 'stu mā bhūtsarvavināśanam |
iti buddhyā viniścitya rāghavāya nyavedayat

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च ।
निस्सृत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ kālaṃ visṛjya ca |
nissṛtya tvaritaṃ rājā atreḥ putraṃ dadarśa ha

सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत

so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
kiṃ kāryamiti kākutsthaḥ kṛtāñjalirabhāṣata

तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुम् ।
प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल

tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā munivaraḥ prabhum |
pratyāha rāmaṃ durvāsāḥ śrūyatāṃ dharmavatsala

अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिस्तपसो मम ।
सो ऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ

adya varṣasahasrasya samāptistapaso mama |
so 'haṃ bhojanamicchāmi yathāsiddhaṃ tavānagha

तच्छ्रुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः ।
भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत्

tacchrutvā vacanaṃ rājā rāghavaḥ prītamānasaḥ |
bhojanaṃ munimukhyāya yathāsiddhamupāharat

स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
साधु रामेति सम्भाष्य स्वमाश्रममुपागमत्

sa tu bhuktvā muniśreṣṭhastadannamamṛtopamam |
sādhu rāmeti sambhāṣya svamāśramamupāgamat

तस्मिन् गते मुनिवरे स्वाश्रमं लक्ष्मणाग्रजः ।
संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपागमत्

tasmin gate munivare svāśramaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
saṃsmṛtya kālavākyāni tato duḥkhamupāgamat

दुःखेन च सुसन्तप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम् ।
अवाङ्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह

duḥkhena ca susantaptaḥ smṛtvā tadghoradarśanam |
avāṅmukho dīnamanā vyāhartuṃ na śaśāka ha

ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः ।
नैतदस्तीति निश्चित्य तूष्णीमासीन्महायशाः

tato buddhyā viniścitya kālavākyāni rāghavaḥ |
naitadastīti niścitya tūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ