सर्ग 9: रावण के अन्तःपुर की स्त्रियाँ

तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विमलमायतम् ।
ददर्श भवनश्रेष्ठं हनुमान् मारुतात्मजः

tasyālayavariṣṭhasya madhye vimalamāyatam |
dadarśa bhavanaśreṣṭhaṃ hanumān mārutātmajaḥ

अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं महत् ।
भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसंकुलम्

ardhayojanavistīrṇamāyataṃ yojanaṃ mahat |
bhavanaṃ rākṣasendrasya bahuprāsādasaṃkulam

मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम् ।
सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः

mārgamāṇastu vaidehīṃ sītāmāyatalocanām |
sarvataḥ paricakrāma hanūmānarisūdanaḥ

उत्तमं राक्षसावासं हनुमानवलोकयन् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्

uttamaṃ rākṣasāvāsaṃ hanumānavalokayan |
āsasādātha lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam

चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च ।
परिक्षिप्तमसम्बाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः

caturviṣāṇairdviradaistriviṣāṇaistathaiva ca |
parikṣiptamasambādhaṃ rakṣyamāṇamudāyudhaiḥ

राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम् ।
आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम्

rākṣasībhiśca patnībhī rāvaṇasya niveśanam |
āhṛtābhiśca vikramya rājakanyābhirāvṛtam

तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिंगिलझषाकुलम् ।
वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम्

tannakramakarākīrṇaṃ timiṃgilajhaṣākulam |
vāyuvegasamādhūtaṃ pannagairiva sāgaram

या हि वैश्रवणे लक्ष्मीर्या चन्द्रे हरिवाहने ।
सा रावणगृहे रम्या नित्यमेवानपायिनी

yā hi vaiśravaṇe lakṣmīryā candre harivāhane |
sā rāvaṇagṛhe ramyā nityamevānapāyinī

या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षोगृहेष्विह

yā ca rājñaḥ kuberasya yamasya varuṇasya ca |
tādṛśī tadviśiṣṭā vā ṛddhī rakṣogṛheṣviha

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थवेश्म चान्यत् सुनिर्मितम् ।
बहुनिर्यूहसंयुक्तं ददर्श पवनात्मजः

tasya harmyasya madhyasthaveśma cānyat sunirmitam |
bahuniryūhasaṃyuktaṃ dadarśa pavanātmajaḥ

ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद् विश्वकर्मणा ।
विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम्

brahmaṇo'rthe kṛtaṃ divyaṃ divi yad viśvakarmaṇā |
vimānaṃ puṣpakaṃ nāma sarvaratnavibhūṣitam

परेण तपसा लेभे यत् कुबेरः पितामहात् ।
कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद् राक्षसेश्वरः

pareṇa tapasā lebhe yat kuberaḥ pitāmahāt |
kuberamojasā jitvā lebhe tad rākṣaseśvaraḥ

ईहामृगसमायुक्तैः कार्तस्वरहिरण्मयैः ।
सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया

īhāmṛgasamāyuktaiḥ kārtasvarahiraṇmayaiḥ |
sukṛtairācitaṃ stambhaiḥ pradīptamiva ca śriyā

मेरुमन्दरसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ।
कूटागारैः शुभागारैः सर्वतः समलंकृतम्

merumandarasaṃkāśairullikhadbhirivāmbaram |
kūṭāgāraiḥ śubhāgāraiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtam

ज्वलनार्कप्रतीकाशैः सुकृतं विश्वकर्मणा ।
हेमसोपानयुक्तं च चारुप्रवरवेदिकम्

jvalanārkapratīkāśaiḥ sukṛtaṃ viśvakarmaṇā |
hemasopānayuktaṃ ca cārupravaravedikam

जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्फाटिकैरपि ।
इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम्

jālavātāyanairyuktaṃ kāñcanaiḥ sphāṭikairapi |
indranīlamahānīlamaṇipravaravedikam

विद्रुमेण विचित्रेण मणिभिश्च महाधनैः ।
निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिस्तलेनाभिविराजितम्

vidrumeṇa vicitreṇa maṇibhiśca mahādhanaiḥ |
nistulābhiśca muktābhistalenābhivirājitam

चन्दनेन च रक्तेन तपनीयनिभेन च ।
सुपुण्यगन्धिना युक्तमादित्यतरुणोपमम्

candanena ca raktena tapanīyanibhena ca |
supuṇyagandhinā yuktamādityataruṇopamam

कूटागारैर्वराकारैर्विविधैः समलंकृतम् ।
विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः ।
तत्रस्थः सर्वतो गन्धं पानभक्ष्यान्नसम्भवम्

kūṭāgārairvarākārairvividhaiḥ samalaṃkṛtam |
vimānaṃ puṣpakaṃ divyamāruroha mahākapiḥ |
tatrasthaḥ sarvato gandhaṃ pānabhakṣyānnasambhavam

दिव्यं सम्मूर्च्छितं जिघ्रन् रूपवन्तमिवानिलम् ।
स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम्

divyaṃ sammūrcchitaṃ jighran rūpavantamivānilam |
sa gandhastaṃ mahāsattvaṃ bandhurbandhumivottamam

इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः ।
ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शिवाम्

ita ehītyuvāceva tatra yatra sa rāvaṇaḥ |
tatastāṃ prasthitaḥ śālāṃ dadarśa mahatīṃ śivām

रावणस्य महाकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम् ।
मणिसोपानविकृतां हेमजालविराजिताम्

rāvaṇasya mahākāntāṃ kāntāmiva varastriyam |
maṇisopānavikṛtāṃ hemajālavirājitām

स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम् ।
मुक्तावज्रप्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि

sphāṭikairāvṛtatalāṃ dantāntaritarūpikām |
muktāvajrapravālaiśca rūpyacāmīkarairapi

विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम् ।
समैर्ऋजुभिरत्युच्चैः समन्तात् सुविभूषितैः

vibhūṣitāṃ maṇistambhaiḥ subahustambhabhūṣitām |
samairṛjubhiratyuccaiḥ samantāt suvibhūṣitaiḥ

स्तम्भैः पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं सम्प्रस्थितामिव ।
महत्या कुथयाऽऽस्तीर्णां पृथिवीलक्षणाङ्कया

stambhaiḥ pakṣairivātyuccairdivaṃ samprasthitāmiva |
mahatyā kuthayā''stīrṇāṃ pṛthivīlakṣaṇāṅkayā

पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहशालिनीम् ।
नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम्

pṛthivīmiva vistīrṇāṃ sarāṣṭragṛhaśālinīm |
nāditāṃ mattavihagairdivyagandhādhivāsitām

परर्घ्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम् ।
धूम्रामगुरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम्

pararghyāstaraṇopetāṃ rakṣo'dhipaniṣevitām |
dhūmrāmagurudhūpena vimalāṃ haṃsapāṇḍurām

पत्रपुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम् ।
मनसो मोदजननीं वर्णस्यापि प्रसाधिनीम्

patrapuṣpopahāreṇa kalmāṣīmiva suprabhām |
manaso modajananīṃ varṇasyāpi prasādhinīm

तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः संजननीमिव ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः

tāṃ śokanāśinīṃ divyāṃ śriyaḥ saṃjananīmiva |
indriyāṇīndriyārthaistu pañca pañcabhiruttamaiḥ

तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता ।
स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयमिन्द्रस्यापि पुरी भवेत् ।
सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः

tarpayāmāsa māteva tadā rāvaṇapālitā |
svargo'yaṃ devaloko'yamindrasyāpi purī bhavet |
siddhirveyaṃ parā hi syādityamanyata mārutiḥ

प्रध्यायत इवापश्यत् प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान् ।
धूर्तानिव महाधूर्तैर्देवनेन पराजितान्

pradhyāyata ivāpaśyat pradīpāṃstatra kāñcanān |
dhūrtāniva mahādhūrtairdevanena parājitān

दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च ।
अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत

dīpānāṃ ca prakāśena tejasā rāvaṇasya ca |
arcirbhirbhūṣaṇānāṃ ca pradīptetyabhyamanyata

ततोऽपश्यत् कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम् ।
सहस्रं वरनारीणां नानावेषबिभूषितम्

tato'paśyat kuthāsīnaṃ nānāvarṇāmbarasrajam |
sahasraṃ varanārīṇāṃ nānāveṣabibhūṣitam

परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशंगतम् ।
क्रीडित्वोपरतं रात्रौ प्रसुप्तं बलवत् तदा

parivṛtte'rdharātre tu pānanidrāvaśaṃgatam |
krīḍitvoparataṃ rātrau prasuptaṃ balavat tadā

तत् प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषितम् ।
निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत्

tat prasuptaṃ viruruce niḥśabdāntarabhūṣitam |
niḥśabdahaṃsabhramaraṃ yathā padmavanaṃ mahat

तासां संवृतदान्तानि मीलिताक्षीणि मारुतिः ।
अपश्यत् पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम्

tāsāṃ saṃvṛtadāntāni mīlitākṣīṇi mārutiḥ |
apaśyat padmagandhīni vadanāni suyoṣitām

प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये ।
पुनः संवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा

prabuddhānīva padmāni tāsāṃ bhūtvā kṣapākṣaye |
punaḥ saṃvṛtapatrāṇi rātrāviva babhustadā

इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः ।
अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः

imāni mukhapadmāni niyataṃ mattaṣaṭpadāḥ |
ambujānīva phullāni prārthayanti punaḥ punaḥ

इति वामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः ।
मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः

iti vāmanyata śrīmānupapattyā mahākapiḥ |
mene hi guṇatastāni samāni salilodbhavaiḥ

सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता ।
शरदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता

sā tasya śuśubhe śālā tābhiḥ strībhirvirājitā |
śaradīva prasannā dyaustārābhirabhiśobhitā

स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः ।
यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरिव संवृतः

sa ca tābhiḥ parivṛtaḥ śuśubhe rākṣasādhipaḥ |
yathā hyuḍupatiḥ śrīmāṃstārābhiriva saṃvṛtaḥ

याश्च्यवन्तेऽम्बरात् ताराः पुण्यशेषसमावृताः ।
इमास्ताः संगताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा

yāścyavante'mbarāt tārāḥ puṇyaśeṣasamāvṛtāḥ |
imāstāḥ saṃgatāḥ kṛtsnā iti mene haristadā

ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम् ।
प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम्

tārāṇāmiva suvyaktaṃ mahatīnāṃ śubhārciṣām |
prabhāvarṇaprasādāśca virejustatra yoṣitām

व्यावृत्तकचपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः ।
पानव्यायामकालेषु निद्रोपहतचेतसः

vyāvṛttakacapīnasrakprakīrṇavarabhūṣaṇāḥ |
pānavyāyāmakāleṣu nidropahatacetasaḥ

व्यावृत्ततिलकाः काश्चित् काश्चिदुदभ्रान्तनूपुराः ।
पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित् परमयोषितः

vyāvṛttatilakāḥ kāścit kāścidudabhrāntanūpurāḥ |
pārśve galitahārāśca kāścit paramayoṣitaḥ

मुक्ताहारवृताश्चान्याः काश्चित् प्रस्रस्तवाससः ।
व्याविद्धरशनादामाः किशोर्य इव वाहिताः

muktāhāravṛtāścānyāḥ kāścit prasrastavāsasaḥ |
vyāviddharaśanādāmāḥ kiśorya iva vāhitāḥ

अकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः ।
गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने

akuṇḍaladharāścānyā vicchinnamṛditasrajaḥ |
gajendramṛditāḥ phullā latā iva mahāvane

चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिदुद्गताः ।
हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम्

candrāṃśukiraṇābhāśca hārāḥ kāsāṃcidudgatāḥ |
haṃsā iva babhuḥ suptāḥ stanamadhyeṣu yoṣitām

अपरासां च वैदूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः ।
हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन्

aparāsāṃ ca vaidūryāḥ kādambā iva pakṣiṇaḥ |
hemasūtrāṇi cānyāsāṃ cakravākā ivābhavan

हंसकारण्डवोपेताश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव

haṃsakāraṇḍavopetāścakravākopaśobhitāḥ |
āpagā iva tā rejurjaghanaiḥ pulinairiva

किङ्किणीजालसंकाशास्ता हेमविपुलाम्बुजाः ।
भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः

kiṅkiṇījālasaṃkāśāstā hemavipulāmbujāḥ |
bhāvagrāhā yaśastīrāḥ suptā nadya ivābabhuḥ

मृदुष्वंगेषु कासांचित् कुचाग्रेषु च संस्थिताः ।
बभूवुर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः

mṛduṣvaṃgeṣu kāsāṃcit kucāgreṣu ca saṃsthitāḥ |
babhūvurbhūṣaṇānīva śubhā bhūṣaṇarājayaḥ

अंशुकान्ताश्च कासांचिन्मुखमारुतकम्पिताः ।
उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः

aṃśukāntāśca kāsāṃcinmukhamārutakampitāḥ |
uparyupari vaktrāṇāṃ vyādhūyante punaḥ punaḥ

ताः पताका इवोद्धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः ।
नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे

tāḥ patākā ivoddhūtāḥ patnīnāṃ ruciraprabhāḥ |
nānāvarṇasuvarṇānāṃ vaktramūleṣu rejire

ववल्गुश्चात्र कासांचित् कुण्डलानि शुभार्चिषाम् ।
मुखमारुतसंकम्पैर्मन्दं मन्दं च योषिताम्

vavalguścātra kāsāṃcit kuṇḍalāni śubhārciṣām |
mukhamārutasaṃkampairmandaṃ mandaṃ ca yoṣitām

शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः ।
तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा

śarkarāsavagandhaḥ sa prakṛtyā surabhiḥ sukhaḥ |
tāsāṃ vadananiḥśvāsaḥ siṣeve rāvaṇaṃ tadā

रावणाननशंकाश्च काश्चिद् रावणयोषितः ।
मुखानि च सपत्नीनामुपाजिघ्रन् पुनः पुनः

rāvaṇānanaśaṃkāśca kāścid rāvaṇayoṣitaḥ |
mukhāni ca sapatnīnāmupājighran punaḥ punaḥ

अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः ।
अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाचरंस्तदा

atyarthaṃ saktamanaso rāvaṇe tā varastriyaḥ |
asvatantrāḥ sapatnīnāṃ priyamevācaraṃstadā

बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्यविभूषितान् ।
अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे

bāhūnupanidhāyānyāḥ pārihāryavibhūṣitān |
aṃśukāni ca ramyāṇi pramadāstatra śiśyire

अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काचित् पुनर्भुजम् ।
अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा कुचौ

anyā vakṣasi cānyasyāstasyāḥ kācit punarbhujam |
aparā tvaṅkamanyasyāstasyāścāpyaparā kucau

ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः ।
परस्परनिविष्टांग्यो मदस्नेहवशानुगाः

ūrupārśvakaṭīpṛṣṭhamanyonyasya samāśritāḥ |
parasparaniviṣṭāṃgyo madasnehavaśānugāḥ

अन्योन्यस्यांगसंस्पर्शात् प्रीयमाणाः सुमध्यमाः ।
एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः

anyonyasyāṃgasaṃsparśāt prīyamāṇāḥ sumadhyamāḥ |
ekīkṛtabhujāḥ sarvāḥ suṣupustatra yoṣitaḥ

अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमाला ग्रथिता हि सा ।
मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा

anyonyabhujasūtreṇa strīmālā grathitā hi sā |
māleva grathitā sūtre śuśubhe mattaṣaṭpadā

लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात् ।
अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम्

latānāṃ mādhave māsi phullānāṃ vāyusevanāt |
anyonyamālāgrathitaṃ saṃsaktakusumoccayam

प्रतिवेष्टितसुस्कन्धमन्योन्यभ्रमराकुलम् ।
आसीद् वनमिवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत्

prativeṣṭitasuskandhamanyonyabhramarākulam |
āsīd vanamivoddhūtaṃ strīvanaṃ rāvaṇasya tat

उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा ।
विवेकः शक्य आधातुं भूषणांगाम्बरस्रजाम्

uciteṣvapi suvyaktaṃ na tāsāṃ yoṣitāṃ tadā |
vivekaḥ śakya ādhātuṃ bhūṣaṇāṃgāmbarasrajām

रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः ।
ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तो निमिषा इव

rāvaṇe sukhasaṃviṣṭe tāḥ striyo vividhaprabhāḥ |
jvalantaḥ kāñcanā dīpāḥ prekṣanto nimiṣā iva

राजर्षिविप्रदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः ।
रक्षसां चाभवन् कन्यास्तस्य कामवशंगताः

rājarṣivipradaityānāṃ gandharvāṇāṃ ca yoṣitaḥ |
rakṣasāṃ cābhavan kanyāstasya kāmavaśaṃgatāḥ

युद्धकामेन ताः सर्वा रावणेन हृताः स्त्रियः ।
समदा मदनेनैव मोहिताः काश्चिदागताः

yuddhakāmena tāḥ sarvā rāvaṇena hṛtāḥ striyaḥ |
samadā madanenaiva mohitāḥ kāścidāgatāḥ

न तत्र काश्चित् प्रमदाः प्रसह्य
वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धाः ।
न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा
विना वरार्हां जनकात्मजां तु

na tatra kāścit pramadāḥ prasahya
vīryopapannena guṇena labdhāḥ |
na cānyakāmāpi na cānyapūrvā
vinā varārhāṃ janakātmajāṃ tu

न चाकुलीना न च हीनरूपा
नादक्षिणा नानुपचारयुक्ता ।
भार्याभवत् तस्य न हीनसत्त्वा
न चापि कान्तस्य न कामनीया

na cākulīnā na ca hīnarūpā
nādakṣiṇā nānupacārayuktā |
bhāryābhavat tasya na hīnasattvā
na cāpi kāntasya na kāmanīyā

बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य
यदीदृशी राघवधर्मपत्नी ।
इमा महाराक्षसराजभार्याः
सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः

babhūva buddhistu harīśvarasya
yadīdṛśī rāghavadharmapatnī |
imā mahārākṣasarājabhāryāḥ
sujātamasyeti hi sādhubuddheḥ

पुनश्च सोऽचिन्तयदात्तरूपो
ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता ।
अथायमस्यां कृतवान् महात्मा
लंकेश्वरः कष्टमनार्यकर्म

punaśca so'cintayadāttarūpo
dhruvaṃ viśiṣṭā guṇato hi sītā |
athāyamasyāṃ kṛtavān mahātmā
laṃkeśvaraḥ kaṣṭamanāryakarma