सर्ग 10: सोया रावण और मन्दोदरी में सीता का भ्रम

तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम् ।
अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम्

tatra divyopamaṃ mukhyaṃ sphāṭikaṃ ratnabhūṣitam |
avekṣamāṇo hanumān dadarśa śayanāsanam

दान्तकाञ्चनचित्रांगैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः

dāntakāñcanacitrāṃgairvaidūryaiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetairupapannaṃ mahādhanaiḥ

तस्य चैकतमे देशे दिव्यमालोपशोभितम् ।
ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसंनिभम्

tasya caikatame deśe divyamālopaśobhitam |
dadarśa pāṇḍuraṃ chatraṃ tārādhipatisaṃnibham

जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानोः समप्रभम् ।
अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्

jātarūpaparikṣiptaṃ citrabhānoḥ samaprabham |
aśokamālāvitataṃ dadarśa paramāsanam

वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः ।
गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्

vālavyajanahastābhirvījyamānaṃ samantataḥ |
gandhaiśca vividhairjuṣṭaṃ varadhūpena dhūpitam

परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम् ।
दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्

paramāstaraṇāstīrṇamāvikājinasaṃvṛtam |
dāmabhirvaramālyānāṃ samantādupaśobhitam

तस्मिञ्जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोज्ज्वलकुण्डलम् ।
लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्

tasmiñjīmūtasaṃkāśaṃ pradīptojjvalakuṇḍalam |
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mahārajatavāsasam

लोहितेनानुलिप्तांगं चन्दनेन सुगन्धिना ।
संध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्गुणम्

lohitenānuliptāṃgaṃ candanena sugandhinā |
saṃdhyāraktamivākāśe toyadaṃ sataḍidguṇam

वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम् ।
सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्

vṛtamābharaṇairdivyaiḥ surūpaṃ kāmarūpiṇam |
savṛkṣavanagulmāḍhyaṃ prasuptamiva mandaram

क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम् ।
प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्

krīḍitvoparataṃ rātrau varābharaṇabhūṣitam |
priyaṃ rākṣasakanyānāṃ rākṣasānāṃ sukhāvaham

पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः ।
भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्

pītvāpyuparataṃ cāpi dadarśa sa mahākapiḥ |
bhāsvare śayane vīraṃ prasuptaṃ rākṣasādhipam

निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः ।
आसाद्य परमोद्विग्नः सोपासर्पत् सुभीतवत्

niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ rāvaṇaṃ vānarottamaḥ |
āsādya paramodvignaḥ sopāsarpat subhītavat

अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः ।
क्षीबं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः

athārohaṇamāsādya vedikāntaramāśritaḥ |
kṣībaṃ rākṣasaśārdūlaṃ prekṣate sma mahākapiḥ

शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनं शुभम् ।
गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत्

śuśubhe rākṣasendrasya svapataḥ śayanaṃ śubham |
gandhahastini saṃviṣṭe yathā prasravaṇaṃ mahat

काञ्चनांगदसंनद्धौ ददर्श स महात्मनः ।
विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ

kāñcanāṃgadasaṃnaddhau dadarśa sa mahātmanaḥ |
vikṣiptau rākṣasendrasya bhujāvindradhvajopamau

ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ ।
वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ

airāvataviṣāṇāgrairāpīḍanakṛtavraṇau |
vajrollikhitapīnāṃsau viṣṇucakraparikṣatau

पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ ।
सुलक्षणनखांगुष्ठौ स्वंगुलीयकलक्षितौ

pīnau samasujātāṃsau saṃgatau balasaṃyutau |
sulakṣaṇanakhāṃguṣṭhau svaṃgulīyakalakṣitau

संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ ।
विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ

saṃhatau parighākārau vṛttau karikaropamau |
vikṣiptau śayane śubhre pañcaśīrṣāvivoragau

शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना ।
चन्दनेन परार्घ्येन स्वनुलिप्तौ स्वलंकृतौ

śaśakṣatajakalpena suśītena sugandhinā |
candanena parārghyena svanuliptau svalaṃkṛtau

उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ ।
यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ

uttamastrīvimṛditau gandhottamaniṣevitau |
yakṣapannagagandharvadevadānavarāviṇau

ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ ।
मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महाही रुषिताविव

dadarśa sa kapistasya bāhū śayanasaṃsthitau |
mandarasyāntare suptau mahāhī ruṣitāviva

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यामुभाभ्यां राक्षसेश्वरः ।
शुशुभेऽचलसंकाशः शृंगाभ्यामिव मन्दरः

tābhyāṃ sa paripūrṇābhyāmubhābhyāṃ rākṣaseśvaraḥ |
śuśubhe'calasaṃkāśaḥ śṛṃgābhyāmiva mandaraḥ

चूतपुंनागसुरभिर्बकुलोत्तमसंयुतः ।
मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरःसरः

cūtapuṃnāgasurabhirbakulottamasaṃyutaḥ |
mṛṣṭānnarasasaṃyuktaḥ pānagandhapuraḥsaraḥ

तस्य राक्षसराजस्य निश्चक्राम महामुखात् ।
शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम्

tasya rākṣasarājasya niścakrāma mahāmukhāt |
śayānasya viniḥśvāsaḥ pūrayanniva tad gṛham

मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजिता ।
मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम्

muktāmaṇivicitreṇa kāñcanena virājitā |
mukuṭenāpavṛttena kuṇḍalojjvalitānanam

रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना ।
पीनायतविशालेन वक्षसाभिविराजिता

raktacandanadigdhena tathā hāreṇa śobhinā |
pīnāyataviśālena vakṣasābhivirājitā

पाण्डुरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् ।
महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तरवाससा

pāṇḍureṇāpaviddhena kṣaumeṇa kṣatajekṣaṇam |
mahārheṇa susaṃvītaṃ pītenottaravāsasā

माषराशिप्रतीकाशं निःश्वसन्तं भुजंगवत् ।
गांगे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्

māṣarāśipratīkāśaṃ niḥśvasantaṃ bhujaṃgavat |
gāṃge mahati toyānte prasuptamiva kuñjaram

चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैर्दीप्यमानं चतुर्दिशम् ।
प्रकाशीकृतसर्वांगं मेघं विद्युद्गणैरिव

caturbhiḥ kāñcanairdīpairdīpyamānaṃ caturdiśam |
prakāśīkṛtasarvāṃgaṃ meghaṃ vidyudgaṇairiva

पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः ।
पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे

pādamūlagatāścāpi dadarśa sumahātmanaḥ |
patnīḥ sa priyabhāryasya tasya rakṣaḥpatergṛhe

शशिप्रकाशवदना वरकुण्डलभूषणाः ।
अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः

śaśiprakāśavadanā varakuṇḍalabhūṣaṇāḥ |
amlānamālyābharaṇā dadarśa hariyūthapaḥ

नृत्यवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः ।
वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे कपिः

nṛtyavāditrakuśalā rākṣasendrabhujāṅkagāḥ |
varābharaṇadhāriṇyo niṣaṇṇā dadṛśe kapiḥ

वज्रवैदूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम् ।
ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यंगदानि च

vajravaidūryagarbhāṇi śravaṇānteṣu yoṣitām |
dadarśa tāpanīyāni kuṇḍalānyaṃgadāni ca

तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैः शुभैर्ललितकुण्डलैः ।
विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव

tāsāṃ candropamairvaktraiḥ śubhairlalitakuṇḍalaiḥ |
virarāja vimānaṃ tannabhastārāgaṇairiva

मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः ।
तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः

madavyāyāmakhinnāstā rākṣasendrasya yoṣitaḥ |
teṣu teṣvavakāśeṣu prasuptāstanumadhyamāḥ

अंगहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्यशालिनी ।
विन्यस्तशुभसर्वांगी प्रसुप्ता वरवर्णिनी

aṃgahāraistathaivānyā komalairnṛtyaśālinī |
vinyastaśubhasarvāṃgī prasuptā varavarṇinī

काचिद् वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता सम्प्रकाशते ।
महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता

kācid vīṇāṃ pariṣvajya prasuptā samprakāśate |
mahānadīprakīrṇeva nalinī potamāśritā

अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा ।
प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला

anyā kakṣagatenaiva maḍḍukenāsitekṣaṇā |
prasuptā bhāminī bhāti bālaputreva vatsalā

पटहं चारुसर्वांगी न्यस्य शेते शुभस्तनी ।
चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव कामिनी

paṭahaṃ cārusarvāṃgī nyasya śete śubhastanī |
cirasya ramaṇaṃ labdhvā pariṣvajyeva kāminī

काचिद् वीणां परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना ।
वरं प्रियतमं गृह्य सकामेव हि कामिनी

kācid vīṇāṃ pariṣvajya suptā kamalalocanā |
varaṃ priyatamaṃ gṛhya sakāmeva hi kāminī

विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्यशालिनी ।
निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भामिनी

vipañcīṃ parigṛhyānyā niyatā nṛtyaśālinī |
nidrāvaśamanuprāptā sahakānteva bhāminī

अन्या कनकसंकाशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः ।
मृदंगं परिविद्ध्यांगैः प्रसुप्ता मत्तलोचना

anyā kanakasaṃkāśairmṛdupīnairmanoramaiḥ |
mṛdaṃgaṃ parividdhyāṃgaiḥ prasuptā mattalocanā

भुजपाशान्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी ।
पणवेन सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा

bhujapāśāntarasthena kakṣagena kṛśodarī |
paṇavena sahānindyā suptā madakṛtaśramā

डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा ।
प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगुह्येव भामिनी

ḍiṇḍimaṃ parigṛhyānyā tathaivāsaktaḍiṇḍimā |
prasuptā taruṇaṃ vatsamupaguhyeva bhāminī

काचिदाडम्बरं नारी भुजसम्भोगपीडितम् ।
कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता

kācidāḍambaraṃ nārī bhujasambhogapīḍitam |
kṛtvā kamalapatrākṣī prasuptā madamohitā

कलशीमपविद्ध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी ।
वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता

kalaśīmapaviddhyānyā prasuptā bhāti bhāminī |
vasante puṣpaśabalā māleva parimārjitā

पाणिभ्यां च कुचौ काचित् सुवर्णकलशोपमौ ।
उपगुह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता

pāṇibhyāṃ ca kucau kācit suvarṇakalaśopamau |
upaguhyābalā suptā nidrābalaparājitā

अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना ।
अन्यामालिंग्य सुश्रोणीं प्रसुप्ता मदविह्वला

anyā kamalapatrākṣī pūrṇendusadṛśānanā |
anyāmāliṃgya suśroṇīṃ prasuptā madavihvalā

आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः ।
निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव

ātodyāni vicitrāṇi pariṣvajya varastriyaḥ |
nipīḍya ca kucaiḥ suptāḥ kāminyaḥ kāmukāniva

तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे ।
ददर्श रूपसम्पन्नामथ तां स कपिः स्त्रियम्

tāsāmekāntavinyaste śayānāṃ śayane śubhe |
dadarśa rūpasampannāmatha tāṃ sa kapiḥ striyam

मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम् ।
विभूषयन्तीमिव च स्वश्रिया भवनोत्तमम्

muktāmaṇisamāyuktairbhūṣaṇaiḥ suvibhūṣitām |
vibhūṣayantīmiva ca svaśriyā bhavanottamam

गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तःपुरेश्वरीम् ।
कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्

gaurīṃ kanakavarṇābhāmiṣṭāmantaḥpureśvarīm |
kapirmandodarīṃ tatra śayānāṃ cārurūpiṇīm

स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः ।
तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा ।
हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः

sa tāṃ dṛṣṭvā mahābāhurbhūṣitāṃ mārutātmajaḥ |
tarkayāmāsa sīteti rūpayauvanasampadā |
harṣeṇa mahatā yukto nananda hariyūthapaḥ

आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं
ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम ।
स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ
निदर्शयन् स्वां प्रकृतिं कपीनाम्

āsphoṭayāmāsa cucumba pucchaṃ
nananda cikrīḍa jagau jagāma |
stambhānarohannipapāta bhūmau
nidarśayan svāṃ prakṛtiṃ kapīnām