सर्ग 64: वानरों का सुग्रीव के पास आना

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत्

sugrīveṇaivamuktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat

स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ ।
वानरैः सहितः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह

sa praṇamya ca sugrīvaṃ rāghavau ca mahābalau |
vānaraiḥ sahitaḥ śūrairdivamevotpapāta ha

स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः ।
निपत्य गगनाद् भूमौ तद् वनं प्रविवेश ह

sa yathaivāgataḥ pūrvaṃ tathaiva tvaritaṃ gataḥ |
nipatya gaganād bhūmau tad vanaṃ praviveśa ha

स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् ।
विमदानुद्धतान् सर्वान् मेहमानान् मधूदकम्

sa praviṣṭo madhuvanaṃ dadarśa hariyūthapān |
vimadānuddhatān sarvān mehamānān madhūdakam

स तानुपागमद् वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम् ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम्

sa tānupāgamad vīro baddhvā karapuṭāñjalim |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇamidaṃ hṛṣṭavadaṅgadam

सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिः परिवारणम् ।
अज्ञानाद् रक्षिभिः क्रोधाद् भवन्तः प्रतिषेधिताः

saumya roṣo na kartavyo yadebhiḥ parivāraṇam |
ajñānād rakṣibhiḥ krodhād bhavantaḥ pratiṣedhitāḥ

श्रान्तो दूरादनुप्राप्तो भक्षयस्व स्वकं मधु ।
युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल

śrānto dūrādanuprāpto bhakṣayasva svakaṃ madhu |
yuvarājastvamīśaśca vanasyāsya mahābala

मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो रोषस्तद् भवान् क्षन्तुमर्हति ।
यथैव हि पिता तेऽभूत् पूर्वं हरिगणेश्वरः

maurkhyāt pūrvaṃ kṛto roṣastad bhavān kṣantumarhati |
yathaiva hi pitā te'bhūt pūrvaṃ harigaṇeśvaraḥ

तथा त्वमपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम ।
आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ

tathā tvamapi sugrīvo nānyastu harisattama |
ākhyātaṃ hi mayā gatvā pitṛvyasya tavānagha

इहोपयानं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ।
भवदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्वनचारिभिः

ihopayānaṃ sarveṣāmeteṣāṃ vanacāriṇām |
bhavadāgamanaṃ śrutvā sahaibhirvanacāribhiḥ

प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ।
प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः

prahṛṣṭo na tu ruṣṭo'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam |
prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ

शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद् वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः

śīghraṃ preṣaya sarvāṃstāniti hovāca pārthivaḥ |
śrutvā dadhimukhasyaitad vacanaṃ ślakṣṇamaṅgadaḥ

अब्रवीत् तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ।
शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः

abravīt tān hariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
śaṅke śruto'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ

अयं च हर्षादाख्याति तेन जानामि हेतुना ।
तत् क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परंतपाः

ayaṃ ca harṣādākhyāti tena jānāmi hetunā |
tat kṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye paraṃtapāḥ

पीत्वा मधु यथाकामं विक्रान्ता वनचारिणः ।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र वानरः

pītvā madhu yathākāmaṃ vikrāntā vanacāriṇaḥ |
kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra vānaraḥ

सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरिपुङ्गवाः ।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम्

sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya haripuṅgavāḥ |
tathāsmi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravānaham

नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि ।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं बलात्

nājñāpayitumīśo'haṃ yuvarājo'smi yadyapi |
ayuktaṃ kṛtakarmāṇo yūyaṃ dharṣayituṃ balāt

ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमुत्तमम् ।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः

bruvataścāṅgadasyaivaṃ śrutvā vacanamuttamam |
prahṛṣṭamanaso vākyamidamūcurvanaukasaḥ

एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानरर्षभ ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते

evaṃ vakṣyati ko rājan prabhuḥ san vānararṣabha |
aiśvaryamadamatto hi sarvo'hamiti manyate

तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् ।
सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम्

tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasyacit |
sannatirhi tavākhyāti bhaviṣyacchubhayogyatām

सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः ।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः

sarve vayamapi prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ |
sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patiravyayaḥ

त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात् पदम् ।
क्वचिद् गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते

tvayā hyanuktairharibhirnaiva śakyaṃ padāt padam |
kvacid gantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyamidaṃ tu te

एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत ।
साधु गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः

evaṃ tu vadatāṃ teṣāmaṅgadaḥ pratyabhāṣata |
sādhu gacchāma ityuktvā khamutpeturmahābalāḥ

उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः ।
कृत्वाऽऽकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवोपलाः

utpatantamanūtpetuḥ sarve te hariyūthapāḥ |
kṛtvā''kāśaṃ nirākāśaṃ yantrotkṣiptā ivopalāḥ

अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ।
तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः

aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram |
te'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṅgamāḥ

विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ।
अङ्गदे समनुप्राप्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः

vinadanto mahānādaṃ ghanā vāteritā yathā |
aṅgade samanuprāpte sugrīvo vānareśvaraḥ

उवाच शोकसंतप्तं रामं कमललोचनम् ।
समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः

uvāca śokasaṃtaptaṃ rāmaṃ kamalalocanam |
samāśvasihi bhadraṃ te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ

नागन्तुमिह शक्यं तैरतीतसमयैरिह ।
अङ्गदस्य प्रहर्षाच्च जानामि शुभदर्शन

nāgantumiha śakyaṃ tairatītasamayairiha |
aṅgadasya praharṣācca jānāmi śubhadarśana

न मत्सकाशमागच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते ।
युवराजो महाबाहुः प्लवतामङ्गदो वरः

na matsakāśamāgacchet kṛtye hi vinipātite |
yuvarājo mahābāhuḥ plavatāmaṅgado varaḥ

यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः ।
भवेत् तु दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः

yadyapyakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ |
bhavet tu dīnavadano bhrāntaviplutamānasaḥ

पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैरभिरक्षितम् ।
न मे मधुवनं हन्याददृष्ट्वा जनकात्मजाम्

pitṛpaitāmahaṃ caitat pūrvakairabhirakṣitam |
na me madhuvanaṃ hanyādadṛṣṭvā janakātmajām

कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत ।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता

kausalyā suprajā rāma samāśvasihi suvrata |
dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā

नह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधनेऽस्य हनूमतः ।
हनूमतीह सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम

nahyanyaḥ karmaṇo hetuḥ sādhane'sya hanūmataḥ |
hanūmatīha siddhiśca matiśca matisattama

व्यवसायश्च शौर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च हरीश्वरः

vyavasāyaśca śauryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
jāmbavān yatra netā syādaṅgadaśca harīśvaraḥ

हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा ।
मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रम

hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tatra gatiranyathā |
mā bhūścintāsamāyuktaḥ sampratyamitavikrama

यदा हि दर्पितोदग्राः संगताः काननौकसः ।
नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्यादुपक्रमः

yadā hi darpitodagrāḥ saṃgatāḥ kānanaukasaḥ |
naiṣāmakṛtakāryāṇāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ

वनभङ्गेन जानामि मधूनां भक्षणेन च ।
ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे

vanabhaṅgena jānāmi madhūnāṃ bhakṣaṇena ca |
tataḥ kilakilāśabdaṃ śuśrāvāsannamambare

हनूमत्कर्मदृप्तानां नदतां काननौकसाम् ।
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव

hanūmatkarmadṛptānāṃ nadatāṃ kānanaukasām |
kiṣkindhāmupayātānāṃ siddhiṃ kathayatāmiva

ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः ।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सोऽभवद्हृष्टमानसः

tataḥ śrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ |
āyatāñcitalāṅgūlaḥ so'bhavadhṛṣṭamānasaḥ

आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः ।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम्

ājagmuste'pi harayo rāmadarśanakāṅkṣiṇaḥ |
aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram

तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः ।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च

te'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭāśca mudānvitāḥ |
nipeturharirājasya samīpe rāghavasya ca

हनूमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः ।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत्

hanūmāṃśca mahābāhuḥ praṇamya śirasā tataḥ |
niyatāmakṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat

दृष्टा देवीति हनुमद्वदनादमृतोपमम् ।
आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्ष्मणः

dṛṣṭā devīti hanumadvadanādamṛtopamam |
ākarṇya vacanaṃ rāmo harṣamāpa salakṣmaṇaḥ

निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे ।
लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत

niścitārthaṃ tatastasmin sugrīvaṃ pavanātmaje |
lakṣmaṇaḥ prītimān prītaṃ bahumānādavaikṣata

प्रीत्या च परयोपेतो राघवः परवीरहा ।
बहुमानेन महता हनूमन्तमवैक्षत

prītyā ca parayopeto rāghavaḥ paravīrahā |
bahumānena mahatā hanūmantamavaikṣata