सर्ग 63: सुग्रीव का सफलता का अनुमान

ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः ।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह

tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम ।
अभयं ते प्रदास्यामि सत्यमेवाभिधीयताम्

uttiṣṭhottiṣṭha kasmāt tvaṃ pādayoḥ patito mama |
abhayaṃ te pradāsyāmi satyamevābhidhīyatām

किं सम्भ्रमाद्धितं कृत्स्नं ब्रूहि यद् वक्तुमर्हसि ।
कच्चिन्मधुवने स्वस्ति श्रोतुमिच्छामि वानर

kiṃ sambhramāddhitaṃ kṛtsnaṃ brūhi yad vaktumarhasi |
kaccinmadhuvane svasti śrotumicchāmi vānara

स समाश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
उत्थाय स महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत्

sa samāśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |
utthāya sa mahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt

नैवर्क्षरजसा राजन् न त्वया न च वालिना ।
वनं निसृष्टपूर्वं ते नाशितं तत्तु वानरैः

naivarkṣarajasā rājan na tvayā na ca vālinā |
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ te nāśitaṃ tattu vānaraiḥ

न्यवारयमहं सर्वान् सहैभिर्वनचारिभिः ।
अचिन्तयित्वा मां हृष्टा भक्षयन्ति पिबन्ति च

nyavārayamahaṃ sarvān sahaibhirvanacāribhiḥ |
acintayitvā māṃ hṛṣṭā bhakṣayanti pibanti ca

एभिः प्रधर्षणायां च वारितं वनपालकैः ।
मामप्यचिन्तयन् देव भक्षयन्ति वनौकसः

ebhiḥ pradharṣaṇāyāṃ ca vāritaṃ vanapālakaiḥ |
māmapyacintayan deva bhakṣayanti vanaukasaḥ

शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे ।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुकुटिं दर्शयन्ति हि

śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
nivāryamāṇāste sarve bhrukuṭiṃ darśayanti hi

इमे हि संरब्धतरास्तदा तैः सम्प्रधर्षिताः ।
निवार्यन्ते वनात् तस्मात् क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः

ime hi saṃrabdhatarāstadā taiḥ sampradharṣitāḥ |
nivāryante vanāt tasmāt kruddhairvānarapuṅgavaiḥ

ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः ।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः सम्प्रधर्षिताः

tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabhāḥ |
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ sampradharṣitāḥ

पाणिभिर्निहताः केचित् केचिज्जानुभिराहताः ।
प्रकृष्टाश्च तदा कामं देवमार्गं च दर्शिताः

pāṇibhirnihatāḥ kecit kecijjānubhirāhatāḥ |
prakṛṣṭāśca tadā kāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ

एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि ।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैश्च भक्ष्यते

evamete hatāḥ śūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiśca bhakṣyate

एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
अपृच्छत् तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा

evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
apṛcchat taṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā

किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः ।
किं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्

kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ |
kiṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः

evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः ।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः

ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ

नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्याद् व्यतिक्रमः ।
वनं यदभिपन्नास्ते साधितं कर्म तद् ध्रुवम्

naiṣāmakṛtakāryāṇāmīdṛśaḥ syād vyatikramaḥ |
vanaṃ yadabhipannāste sādhitaṃ karma tad dhruvam

वारयन्तो भृशं प्राप्ताः पाला जानुभिराहताः ।
तथा न गणितश्चायं कपिर्दधिमुखो बली

vārayanto bhṛśaṃ prāptāḥ pālā jānubhirāhatāḥ |
tathā na gaṇitaścāyaṃ kapirdadhimukho balī

पतिर्मम वनस्यायमस्माभिः स्थापितः स्वयम् ।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता

patirmama vanasyāyamasmābhiḥ sthāpitaḥ svayam |
dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā

न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः ।
कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुङ्गवे

na hyanyaḥ sādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ |
kāryasiddhirhanumati matiśca haripuṅgave

व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः

vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
jāmbavān yatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ

हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा ।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल

hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tatra gatiranyathā |
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila

विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः ।
आगतैश्चाप्रधृष्यं तद्धतं मधुवनं हि तैः

vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ |
āgataiścāpradhṛṣyaṃ taddhataṃ madhuvanaṃ hi taiḥ

धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं तु वानरैः ।
पातिता वनपालास्ते तदा जानुभिराहताः

dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ tu vānaraiḥ |
pātitā vanapālāste tadā jānubhirāhatāḥ

एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह ।
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः

etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha |
nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ

दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः ।
अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः

dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ |
abhigamya yathā sarve pibanti madhu vānarāḥ

न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ ।
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः

na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha |
vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः ।
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्

tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇaḥ saharāghavaḥ |
śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām

प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः ।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैवं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च

prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ |
śrutvā dadhimukhasyaivaṃ sugrīvastu prahṛṣya ca

वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ।
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः

vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata |
prīto'smi so'haṃ yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ

धर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ।
गच्छ शीघ्रं मधुवनं संरक्षस्व त्वमेव हि ।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तान् हनूमत्प्रमुखान् कपीन्

dharṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām |
gaccha śīghraṃ madhuvanaṃ saṃrakṣasva tvameva hi |
śīghraṃ preṣaya sarvāṃstān hanūmatpramukhān kapīn

इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान्-
शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान् ।
प्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां
श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम्

icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān-
śākhāmṛgāṃstān mṛgarājadarpān |
praṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ
śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam

प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ
दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा ।
अङ्गैः प्रहृष्टैः कार्यसिद्धिं विदित्वा
बाह्वोरासन्नामतिमात्रं ननन्द

prītisphītākṣau samprahṛṣṭau kumārau
dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā |
aṅgaiḥ prahṛṣṭaiḥ kāryasiddhiṃ viditvā
bāhvorāsannāmatimātraṃ nananda