सर्ग 62: दधिमुख की पिटाई

तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान् वानरर्षभः ।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः

tānuvāca hariśreṣṭho hanūmān vānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ

अहमावर्जयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः ।
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः

ahamāvarjayiṣyāmi yuṣmākaṃ paripanthinaḥ |
śrutvā hanūmato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ

प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ।
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया

pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu |
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā

अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्गं पुनरीदृशम् ।
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः

akāryamapi kartavyaṃ kimaṅgaṃ punarīdṛśam |
aṅgadasya mukhācchrutvā vacanaṃ vānararṣabhāḥ

साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ।
पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम्

sādhu sādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan |
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham

जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम् ।
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य शक्तितः

jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drumam |
te praviṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya śaktitaḥ

अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
पपुः सर्वे मधु तदा रसवत् फलमाददुः

atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm |
papuḥ sarve madhu tadā rasavat phalamādaduḥ

उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागतान् ।
ते ताडयन्तः शतशः सक्ता मधुवने तदा

utpatya ca tataḥ sarve vanapālān samāgatān |
te tāḍayantaḥ śataśaḥ saktā madhuvane tadā

मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते ।
पिबन्ति कपयः केचित् सङ्घशस्तत्र हृष्टवत्

madhūni droṇamātrāṇi bāhubhiḥ parigṛhya te |
pibanti kapayaḥ kecit saṅghaśastatra hṛṣṭavat

घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे ।
केचित् पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः

ghnanti sma sahitāḥ sarve bhakṣayanti tathāpare |
kecit pītvāpavidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ

मधूच्छिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः ।
अपरे वृक्षमूलेषु शाखा गृह्य व्यवस्थिताः

madhūcchiṣṭena kecicca jaghnuranyonyamutkaṭāḥ |
apare vṛkṣamūleṣu śākhā gṛhya vyavasthitāḥ

अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ।
उन्मत्तवेगाः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत्

atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate |
unmattavegāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat

क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथापरे ।
केचित् क्ष्वेडान् प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत्

kṣipantyapi tathānyonyaṃ skhalanti ca tathāpare |
kecit kṣveḍān prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat

हरयो मधुना मत्ताः केचित् सुप्ता महीतले ।
धृष्टाः केचिद्धसन्त्यन्ये केचित् कुर्वन्ति चेतरत्

harayo madhunā mattāḥ kecit suptā mahītale |
dhṛṣṭāḥ keciddhasantyanye kecit kurvanti cetarat

कृत्वा केचिद् वदन्त्यन्ये केचिद् बुध्यन्ति चेतरत् ।
येऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु

kṛtvā kecid vadantyanye kecid budhyanti cetarat |
ye'pyatra madhupālāḥ syuḥ preṣyā dadhimukhasya tu

तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ।
जानुभिश्च प्रघृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः

te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ |
jānubhiśca praghṛṣṭāśca devamārgaṃ ca darśitāḥ

अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ।
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिर्घृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः

abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ |
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhirghṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ

तदा दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन्

tadā dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn

एतागच्छत गच्छामो वानरानतिदर्पितान् ।
बलेनावारयिष्यामि प्रभुञ्जानान् मधूत्तमम्

etāgacchata gacchāmo vānarānatidarpitān |
balenāvārayiṣyāmi prabhuñjānān madhūttamam

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः

śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahitā yayuḥ

मध्ये चैषां दधिमुखः सुप्रगृह्य महातरुम् ।
समभ्यधावन् वेगेन सर्वे ते च प्लवंगमाः

madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ supragṛhya mahātarum |
samabhyadhāvan vegena sarve te ca plavaṃgamāḥ

ते शिलाः पादपांश्चैव पाषाणानपि वानराः ।
गृहीत्वाभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः

te śilāḥ pādapāṃścaiva pāṣāṇānapi vānarāḥ |
gṛhītvābhyāgaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ

बलान्निवारयन्तश्च आसेदुर्हरयो हरीन् ।
संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः

balānnivārayantaśca āsedurharayo harīn |
saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ kruddhā bhartsayanto muhurmuhuḥ

अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा

atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanumatpramukhāstadā

सवृक्षं तं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।
वेगवन्तं विजग्राह बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः

savṛkṣaṃ taṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
vegavantaṃ vijagrāha bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ

मदान्धो न कृपां चक्रे आर्यकोऽयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगेन वसुधातले

madāndho na kṛpāṃ cakre āryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegena vasudhātale

स भग्नबाहूरुमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः ।
प्रमुमोह महावीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः

sa bhagnabāhūrumukho vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ |
pramumoha mahāvīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ

स कथंचिद् विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।
उवाचैकान्तमागत्य स्वान् भृत्यान् समुपागतान्

sa kathaṃcid vimuktastairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāgatya svān bhṛtyān samupāgatān

एतागच्छत गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति

etāgacchata gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati

सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्याम पार्थिवे ।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान्

sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāma pārthive |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān

इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम्

iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetat sugrīvasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam

स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः ।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान्

sa vānarānimān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvaḥ sasuhṛjjanān

वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिपन्थिनः ।
अमर्षप्रभवो रोषः सफलो मे भविष्यति

vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparipanthinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣaḥ saphalo me bhaviṣyati

एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान् महाबलः ।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः

evamuktvā dadhimukho vanapālān mahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaiḥ samanvitaḥ

निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।
सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः

nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ

रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह

rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha

स निपत्य महावीरः सर्वैस्तैः परिवारितः ।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः

sa nipatya mahāvīraḥ sarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ

स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।
सुग्रीवस्याशु तौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत्

sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasyāśu tau mūrdhnā caraṇau pratyapīḍayat