सर्ग 61: मधुवन में वानरों का उत्सव

ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः ।
अङ्गदप्रमुखा वीरा हनूमांश्च महाकपिः

tato jāmbavato vākyamagṛhṇanta vanaukasaḥ |
aṅgadapramukhā vīrā hanūmāṃśca mahākapiḥ

प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपुरःसराः ।
महेन्द्राग्रात् समुत्पत्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः

prītimantastataḥ sarve vāyuputrapuraḥsarāḥ |
mahendrāgrāt samutpatya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ

मेरुमन्दरसंकाशा मत्ता इव महागजाः ।
छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः

merumandarasaṃkāśā mattā iva mahāgajāḥ |
chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ

सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम् ।
हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः

sabhājyamānaṃ bhūtaistamātmavantaṃ mahābalam |
hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ

राघवे चार्थनिर्वृत्तिं कर्तुं च परमं यशः ।
समाधाय समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिरुन्नताः

rāghave cārthanirvṛttiṃ kartuṃ ca paramaṃ yaśaḥ |
samādhāya samṛddhārthāḥ karmasiddhibhirunnatāḥ

प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्विनः

priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ |
sarve rāmapratīkāre niścitārthā manasvinaḥ

प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौकसः ।
नन्दनोपममासेदुर्वनं द्रुमशतायुतम्

plavamānāḥ khamāplutya tataste kānanaukasaḥ |
nandanopamamāsedurvanaṃ drumaśatāyutam

यत् तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम् ।
अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम्

yat tanmadhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam |
adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam

यद् रक्षति महावीरः सदा दधिमुखः कपिः ।
मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः

yad rakṣati mahāvīraḥ sadā dadhimukhaḥ kapiḥ |
mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ

ते तद् वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः ।
वानरा वानरेन्द्रस्य मनःकान्तं महावनम्

te tad vanamupāgamya babhūvuḥ paramotkaṭāḥ |
vānarā vānarendrasya manaḥkāntaṃ mahāvanam

ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्ट्वा मधुवनं महत् ।
कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः

tataste vānarā hṛṣṭā dṛṣṭvā madhuvanaṃ mahat |
kumāramabhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ

ततः कुमारस्तान् वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखान् कपीन् ।
अनुमान्य ददौ तेषां निसर्गं मधुभक्षणे

tataḥ kumārastān vṛddhāñjāmbavatpramukhān kapīn |
anumānya dadau teṣāṃ nisargaṃ madhubhakṣaṇe

ते निसृष्टाः कुमारेण धीमता वालिसूनुना ।
हरयः समपद्यन्त द्रुमान् मधुकराकुलान्

te nisṛṣṭāḥ kumāreṇa dhīmatā vālisūnunā |
harayaḥ samapadyanta drumān madhukarākulān

भक्षयन्तः सुगन्धीनि मूलानि च फलानि च ।
जग्मुः प्रहर्षं ते सर्वे बभूवुश्च मदोत्कटाः

bhakṣayantaḥ sugandhīni mūlāni ca phalāni ca |
jagmuḥ praharṣaṃ te sarve babhūvuśca madotkaṭāḥ

ततश्चानुमताः सर्वे सुसंहृष्टा वनौकसः ।
मुदिताश्च ततस्ते च प्रनृत्यन्ति ततस्ततः

tataścānumatāḥ sarve susaṃhṛṣṭā vanaukasaḥ |
muditāśca tataste ca pranṛtyanti tatastataḥ

गायन्ति केचित् प्रहसन्ति केचि-
न्नृत्यन्ति केचित् प्रणमन्ति केचित् ।
पतन्ति केचित् प्रचरन्ति केचित्
प्लवन्ति केचित् प्रलपन्ति केचित्

gāyanti kecit prahasanti keci-
nnṛtyanti kecit praṇamanti kecit |
patanti kecit pracaranti kecit
plavanti kecit pralapanti kecit

परस्परं केचिदुपाश्रयन्ति
परस्परं केचिदतिब्रुवन्ति ।
द्रुमाद् द्रुमं केचिदभिद्रवन्ति
क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित्

parasparaṃ kecidupāśrayanti
parasparaṃ kecidatibruvanti |
drumād drumaṃ kecidabhidravanti
kṣitau nagāgrānnipatanti kecit

महीतलात् केचिदुदीर्णवेगा
महाद्रुमाग्राण्यभिसम्पतन्ति ।
गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति
हसन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति

mahītalāt kecidudīrṇavegā
mahādrumāgrāṇyabhisampatanti |
gāyantamanyaḥ prahasannupaiti
hasantamanyaḥ prarudannupaiti

तुदन्तमन्यः प्रणदन्नुपैति
समाकुलं तत् कपिसैन्यमासीत् ।
न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो
न चात्र कश्चिन्न बभूव दृप्तः

tudantamanyaḥ praṇadannupaiti
samākulaṃ tat kapisainyamāsīt |
na cātra kaścinna babhūva matto
na cātra kaścinna babhūva dṛptaḥ

ततो वनं तत् परिभक्ष्यमाणं
द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान् ।
समीक्ष्य कोपाद् दधिवक्त्रनामा
निवारयामास कपिः कपींस्तान्

tato vanaṃ tat paribhakṣyamāṇaṃ
drumāṃśca vidhvaṃsitapatrapuṣpān |
samīkṣya kopād dadhivaktranāmā
nivārayāmāsa kapiḥ kapīṃstān

स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो
वनस्य गोप्ता हरिवृद्धवीरः ।
चकार भूयो मतिमुग्रतेजा
वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः

sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno
vanasya goptā harivṛddhavīraḥ |
cakāra bhūyo matimugratejā
vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ

उवाच कांश्चित् परुषाण्यभीत-
मसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान ।
समेत्य कैश्चित् कलहं चकार
तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित्

uvāca kāṃścit paruṣāṇyabhīta-
masaktamanyāṃśca talairjaghāna |
sametya kaiścit kalahaṃ cakāra
tathaiva sāmnopajagāma kāṃścit

स तैर्मदादप्रतिवार्यवेगै-
र्बलाच्च तेन प्रतिवार्यमाणैः ।
प्रधर्षणे त्यक्तभयैः समेत्य
प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम्

sa tairmadādaprativāryavegai-
rbalācca tena prativāryamāṇaiḥ |
pradharṣaṇe tyaktabhayaiḥ sametya
prakṛṣyate cāpyanavekṣya doṣam

नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्त-
स्तलैश्च पादैश्च समापयन्तः ।
मदात् कपिं ते कपयः समन्ता-
न्महावनं निर्विषयं च चक्रुः

nakhaistudanto daśanairdaśanta-
stalaiśca pādaiśca samāpayantaḥ |
madāt kapiṃ te kapayaḥ samantā-
nmahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ