सर्ग 6: राक्षसों के भवनों में खोज

स निकामं विमानेषु विचरन् कामरूपधृक् ।
विचचार कपिर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः

sa nikāmaṃ vimāneṣu vicaran kāmarūpadhṛk |
vicacāra kapirlaṅkāṃ lāghavena samanvitaḥ

आससाद च लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम्

āsasāda ca lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam |
prākāreṇārkavarṇena bhāsvareṇābhisaṃvṛtam

रक्षितं राक्षसैर्भीमैः सिंहैरिव महद् वनम् ।
समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः

rakṣitaṃ rākṣasairbhīmaiḥ siṃhairiva mahad vanam |
samīkṣamāṇo bhavanaṃ cakāśe kapikuñjaraḥ

रूप्यकोपहितैश्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषणैः ।
विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम्

rūpyakopahitaiścitraistoraṇairhemabhūṣaṇaiḥ |
vicitrābhiśca kakṣyābhirdvāraiśca rucirairvṛtam

गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः ।
उपस्थितमसंहार्यैर्हयैः स्यन्दनयायिभिः

gajāsthitairmahāmātraiḥ śūraiśca vigataśramaiḥ |
upasthitamasaṃhāryairhayaiḥ syandanayāyibhiḥ

सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतीः ।
घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः

siṃhavyāghratanutrāṇairdāntakāñcanarājatīḥ |
ghoṣavadbhirvicitraiśca sadā vicaritaṃ rathaiḥ

बहुरत्नसमाकीर्णं परार्घ्यासनभूषितम् ।
महारथसमावापं महारथमहासनम्

bahuratnasamākīrṇaṃ parārghyāsanabhūṣitam |
mahārathasamāvāpaṃ mahārathamahāsanam

दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः ।
विविधैर्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः

dṛśyaiśca paramodāraistaistaiśca mṛgapakṣibhiḥ |
vividhairbahusāhasraiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ

विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम् ।
मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः

vinītairantapālaiśca rakṣobhiśca surakṣitam |
mukhyābhiśca varastrībhiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ

मुदितप्रमदारत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
वराभरणसंह्रादैः समुद्रस्वननिःस्वनम्

muditapramadāratnaṃ rākṣasendraniveśanam |
varābharaṇasaṃhrādaiḥ samudrasvananiḥsvanam

तद् राजगुणसम्पन्नं मुख्यैश्च वरचन्दनैः ।
महाजनसमाकीर्णं सिंहैरिव महद् वनम्

tad rājaguṇasampannaṃ mukhyaiśca varacandanaiḥ |
mahājanasamākīrṇaṃ siṃhairiva mahad vanam

भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषविनादितम् ।
नित्यार्चितं पर्वसुतं पूजितं राक्षसैः सदा

bherīmṛdaṅgābhirutaṃ śaṅkhaghoṣavināditam |
nityārcitaṃ parvasutaṃ pūjitaṃ rākṣasaiḥ sadā

समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रसमनिःस्वनम् ।
महात्मनो महद् वेश्म महारत्नपरिच्छदम्

samudramiva gambhīraṃ samudrasamaniḥsvanam |
mahātmano mahad veśma mahāratnaparicchadam

महारत्नसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः ।
विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसंकुलम्

mahāratnasamākīrṇaṃ dadarśa sa mahākapiḥ |
virājamānaṃ vapuṣā gajāśvarathasaṃkulam

लंकाभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः ।
चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः

laṃkābharaṇamityeva so'manyata mahākapiḥ |
cacāra hanumāṃstatra rāvaṇasya samīpataḥ

गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च सर्वशः ।
वीक्षमाणोऽप्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः

gṛhād gṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca sarvaśaḥ |
vīkṣamāṇo'pyasaṃtrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
ततोऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्

avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
tato'nyat pupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān

अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम् ।
विभीषणस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः

atha meghapratīkāśaṃ kumbhakarṇaniveśanam |
vibhīṣaṇasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ

महोदरस्य च तथा विरूपाक्षस्य चैव हि ।
विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च

mahodarasya ca tathā virūpākṣasya caiva hi |
vidyujjihvasya bhavanaṃ vidyunmālestathaiva ca

वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महावेगः सारणस्य च धीमतः

vajradaṃṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ |
śukasya ca mahāvegaḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ

तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः ।
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः

tathā cendrajito veśma jagāma hariyūthapaḥ |
jambumāleḥ sumāleśca jagāma harisattamaḥ

रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।
वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः

raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |
vajrakāyasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ

धूम्राक्षस्याथ सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः ।
विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च

dhūmrākṣasyātha sampāterbhavanaṃ mārutātmajaḥ |
vidyudrūpasya bhīmasya ghanasya vighanasya ca

शुकनाभस्य चक्रस्य शठस्य कपटस्य च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य लोमशस्य च रक्षसः

śukanābhasya cakrasya śaṭhasya kapaṭasya ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya lomaśasya ca rakṣasaḥ

युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य सादिनः ।
विद्युज्जिह्वद्विजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च

yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya sādinaḥ |
vidyujjihvadvijihvānāṃ tathā hastimukhasya ca

करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
प्लवमानः क्रमेणैव हनुमान् मारुतात्मजः

karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
plavamānaḥ krameṇaiva hanumān mārutātmajaḥ

तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः

teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
teṣāmṛddhimatāmṛddhiṃ dadarśa sa mahākapiḥ

सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्

sarveṣāṃ samatikramya bhavanāni samantataḥ |
āsasādātha lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam

रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः ।
विचरन् हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः

rāvaṇasyopaśāyinyo dadarśa harisattamaḥ |
vicaran hariśārdūlo rākṣasīrvikṛtekṣaṇāḥ

शूलमुद्गरहस्तांश्च शक्तितोमरधारिणः ।
ददर्श विविधान्गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे

śūlamudgarahastāṃśca śaktitomaradhāriṇaḥ |
dadarśa vividhāngulmāṃstasya rakṣaḥpatergṛhe

राक्षसांश्च महाकायान् नानाप्रहरणोद्यतान् ।
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चापि हरींश्चापि महाजवान्

rākṣasāṃśca mahākāyān nānāpraharaṇodyatān |
raktān śvetān sitāṃścāpi harīṃścāpi mahājavān

कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान् परगजारुजान् ।
शिक्षितान् गजशिक्षायामैरावतसमान् युधि

kulīnān rūpasampannān gajān paragajārujān |
śikṣitān gajaśikṣāyāmairāvatasamān yudhi

निहन्तॄन् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः ।
क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्

nihantṝn parasainyānāṃ gṛhe tasmin dadarśa saḥ |
kṣarataśca yathā meghān sravataśca yathā girīn

मेघस्तनितनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः ।
सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः

meghastanitanirghoṣān durdharṣān samare paraiḥ |
sahasraṃ vāhinīstatra jāmbūnadapariṣkṛtāḥ

हेमजालैरविच्छिन्नास्तरुणादित्यसंनिभाः ।
ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने

hemajālairavicchinnāstaruṇādityasaṃnibhāḥ |
dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane

शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः ।
लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च

śibikā vividhākārāḥ sa kapirmārutātmajaḥ |
latāgṛhāṇi citrāṇi citraśālāgṛhāṇi ca

क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानि च ।
कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च

krīḍāgṛhāṇi cānyāni dāruparvatakāni ca |
kāmasya gṛhakaṃ ramyaṃ divāgṛhakameva ca

ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ।
स मन्दरसमप्रख्यं मयूरस्थानसंकुलम्

dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane |
sa mandarasamaprakhyaṃ mayūrasthānasaṃkulam

ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम् ।
अनन्तरत्ननिचयं निधिजालं समन्ततः ।
धीरनिष्ठितकर्माङ्गं गृहं भूतपतेरिव

dhvajayaṣṭibhirākīrṇaṃ dadarśa bhavanottamam |
anantaratnanicayaṃ nidhijālaṃ samantataḥ |
dhīraniṣṭhitakarmāṅgaṃ gṛhaṃ bhūtapateriva

अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च ।
विरराज च तद् वेश्म रश्मिवानिव रश्मिभिः

arcirbhiścāpi ratnānāṃ tejasā rāvaṇasya ca |
virarāja ca tad veśma raśmivāniva raśmibhiḥ

जाम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च ।
भाजनानि च शुभ्राणि ददर्श हरियूथपः

jāmbūnadamayānyeva śayanānyāsanāni ca |
bhājanāni ca śubhrāṇi dadarśa hariyūthapaḥ

मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसंकुलम् ।
मनोरममसम्बाधं कुबेरभवनं यथा

madhvāsavakṛtakledaṃ maṇibhājanasaṃkulam |
manoramamasambādhaṃ kuberabhavanaṃ yathā

नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निःस्वनेन च ।
मृदङ्गतलनिर्घोषैर्घोषवद्भिर्विनादितम्

nūpurāṇāṃ ca ghoṣeṇa kāñcīnāṃ niḥsvanena ca |
mṛdaṅgatalanirghoṣairghoṣavadbhirvināditam

प्रासादसंघातयुतं स्त्रीरत्नशतसंकुलम् ।
सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान् प्रविवेश महागृहम्

prāsādasaṃghātayutaṃ strīratnaśatasaṃkulam |
suvyūḍhakakṣyaṃ hanumān praviveśa mahāgṛham