सर्ग 5: लंका पर चाँदनी और खोज का आरम्भ

ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं
ज्योत्स्नावितानं मुहुरुद्वमन्तम् ।
ददर्श धीमान् भुवि भानुमन्तं
गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम्

tataḥ sa madhyaṃgatamaṃśumantaṃ
jyotsnāvitānaṃ muhurudvamantam |
dadarśa dhīmān bhuvi bhānumantaṃ
goṣṭhe vṛṣaṃ mattamiva bhramantam

लोकस्य पापानि विनाशयन्तं
महोदधिं चापि समेधयन्तम् ।
भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं
ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम्

lokasya pāpāni vināśayantaṃ
mahodadhiṃ cāpi samedhayantam |
bhūtāni sarvāṇi virājayantaṃ
dadarśa śītāṃśumathābhiyāntam

या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था
यथा प्रदोषेषु च सागरस्था ।
तथैव तोयेषु च पुष्करस्था
रराज सा चारुनिशाकरस्था

yā bhāti lakṣmīrbhuvi mandarasthā
yathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā |
tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā
rarāja sā cāruniśākarasthā

हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः
सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः ।
वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ-
श्चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः

haṃso yathā rājatapañjarasthaḥ
siṃho yathā mandarakandarasthaḥ |
vīro yathā garvitakuñjarastha-
ścandro'pi babhrāja tathāmbarasthaḥ

स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो
महाचलः श्वेत इवोर्ध्वशृङ्गः ।
हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो
विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः

sthitaḥ kakudmāniva tīkṣṇaśṛṅgo
mahācalaḥ śveta ivordhvaśṛṅgaḥ |
hastīva jāmbūnadabaddhaśṛṅgo
vibhāti candraḥ paripūrṇaśṛṅgaḥ

विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को
महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः ।
प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्को
रराज चन्द्रो भगवान् शशाङ्कः

vinaṣṭaśītāmbutuṣārapaṅko
mahāgrahagrāhavinaṣṭapaṅkaḥ |
prakāśalakṣmyāśrayanirmalāṅko
rarāja candro bhagavān śaśāṅkaḥ

शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्रो
महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः ।
राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्र-
स्तथा प्रकाशो विरराज चन्द्रः

śilātalaṃ prāpya yathā mṛgendro
mahāraṇaṃ prāpya yathā gajendraḥ |
rājyaṃ samāsādya yathā narendra-
stathā prakāśo virarāja candraḥ

प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः
प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः ।
रामाभिरामेरितचित्तदोषः
स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः

prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ
pravṛddharakṣaḥpiśitāśadoṣaḥ |
rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ
svargaprakāśo bhagavān pradoṣaḥ

तन्त्रीस्वराः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः
स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः ।
नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता
विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः

tantrīsvarāḥ karṇasukhāḥ pravṛttāḥ
svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ |
naktaṃcarāścāpi tathā pravṛttā
vihartumatyadbhutaraudravṛttāḥ

मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि
रथाश्वभद्रासनसंकुलानि ।
वीरश्रिया चापि समाकुलानि
ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि

mattapramattāni samākulāni
rathāśvabhadrāsanasaṃkulāni |
vīraśriyā cāpi samākulāni
dadarśa dhīmān sa kapiḥ kulāni

परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति
भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति ।
मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति
मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति

parasparaṃ cādhikamākṣipanti
bhujāṃśca pīnānadhivikṣipanti |
mattapralāpānadhivikṣipanti
mattāni cānyonyamadhikṣipanti

रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति
गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति ।
रूपाणि चित्राणि च विक्षिपन्ति
दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति

rakṣāṃsi vakṣāṃsi ca vikṣipanti
gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti |
rūpāṇi citrāṇi ca vikṣipanti
dṛḍhāni cāpāni ca vikṣipanti

ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य-
स्तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः ।
सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः
क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्यः

dadarśa kāntāśca samālabhantya-
stathāparāstatra punaḥ svapantyaḥ |
surūpavaktrāśca tathā hasantyaḥ
kruddhāḥ parāścāpi viniḥśvasantyaḥ

महागजैश्चापि तथा नदद्भिः
सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः ।
रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भि-
र्ह्रदा भुजंगैरिव निःश्वसद्भिः

mahāgajaiścāpi tathā nadadbhiḥ
supūjitaiścāpi tathā susadbhiḥ |
rarāja vīraiśca viniḥśvasadbhi-
rhradā bhujaṃgairiva niḥśvasadbhiḥ

बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान्
संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान् ।
नानाविधानान् रुचिराभिधानान्
ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान्

buddhipradhānān rucirābhidhānān
saṃśraddadhānāñjagataḥ pradhānān |
nānāvidhānān rucirābhidhānān
dadarśa tasyāṃ puri yātudhānān

ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान्
नानागुणानात्मगुणानुरूपान् ।
विद्योतमानान् स च तान् सुरूपान्
ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान्

nananda dṛṣṭvā sa ca tān surūpān
nānāguṇānātmaguṇānurūpān |
vidyotamānān sa ca tān surūpān
dadarśa kāṃścicca punarvirūpān

ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावा-
स्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः ।
प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा
ददर्श तारा इव सुस्वभावाः

tato varārhāḥ suviśuddhabhāvā-
steṣāṃ striyastatra mahānubhāvāḥ |
priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā
dadarśa tārā iva susvabhāvāḥ

स्त्रियो ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा
निशीथकाले रमणोपगूढाः ।
ददर्श काश्चित् प्रमदोपगूढा
यथा विहंगा विहगोपगूढाः

striyo jvalantīstrapayopagūḍhā
niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ |
dadarśa kāścit pramadopagūḍhā
yathā vihaṃgā vihagopagūḍhāḥ

अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टा-
स्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः ।
भर्तुः परा धर्मपरा निविष्टा
ददर्श धीमान् मदनोपविष्टाः

anyāḥ punarharmyatalopaviṣṭā-
statra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ |
bhartuḥ parā dharmaparā niviṣṭā
dadarśa dhīmān madanopaviṣṭāḥ

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः
काश्चित्परार्घ्यास्तपनीयवर्णाः ।
पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः
कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः

aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ
kāścitparārghyāstapanīyavarṇāḥ |
punaśca kāścicchaśalakṣmavarṇāḥ
kāntaprahīṇā rucirāṅgavarṇāḥ

ततः प्रियान् प्राप्य मनोऽभिरामान्
सुप्रीतियुक्ताः सुमनोऽभिरामाः ।
गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा
हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः

tataḥ priyān prāpya mano'bhirāmān
suprītiyuktāḥ sumano'bhirāmāḥ |
gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmā
haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला
वक्राः सुपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः ।
विभूषणानां च ददर्श मालाः
शतह्रदानामिव चारुमालाः

candraprakāśāśca hi vaktramālā
vakrāḥ supakṣmāśca sunetramālāḥ |
vibhūṣaṇānāṃ ca dadarśa mālāḥ
śatahradānāmiva cārumālāḥ

न त्वेव सीतां परमाभिजातां
पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् ।
लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां
ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम्

na tveva sītāṃ paramābhijātāṃ
pathi sthite rājakule prajātām |
latāṃ praphullāmiva sādhujātāṃ
dadarśa tanvīṃ manasābhijātām

सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां
रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम् ।
भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां
स्त्रीभ्यः पराभ्यश्च सदा विशिष्टाम्

sanātane vartmani saṃniviṣṭāṃ
rāmekṣaṇīṃ tāṃ madanābhiviṣṭām |
bharturmanaḥ śrīmadanupraviṣṭāṃ
strībhyaḥ parābhyaśca sadā viśiṣṭām

उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं
पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् ।
सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं
वने प्रनृत्तामिव नीलकण्ठीम्

uṣṇārditāṃ sānusṛtāsrakaṇṭhīṃ
purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm |
sujātapakṣmāmabhiraktakaṇṭhīṃ
vane pranṛttāmiva nīlakaṇṭhīm

अव्यक्तरेखामिव चन्द्रलेखां
पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम् ।
क्षतप्ररूढामिव वर्णरेखां
वायुप्रभुग्नामिव मेघरेखाम्

avyaktarekhāmiva candralekhāṃ
pāṃsupradigdhāmiva hemarekhām |
kṣataprarūḍhāmiva varṇarekhāṃ
vāyuprabhugnāmiva megharekhām

सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य
रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य ।
बभूव दुःखोपहतश्चिरस्य
प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य

sītāmapaśyanmanujeśvarasya
rāmasya patnīṃ vadatāṃ varasya |
babhūva duḥkhopahataścirasya
plavaṃgamo manda ivācirasya