सर्ग 55: सीता के लिए हनुमान की चिन्ता और राहत

संदीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम् ।
अवेक्ष्य हनुमाँल्लङ्कां चिन्तयामास वानरः

saṃdīpyamānāṃ vitrastāṃ trastarakṣogaṇāṃ purīm |
avekṣya hanumām̐llaṅkāṃ cintayāmāsa vānaraḥ

तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत ।
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया

tasyābhūt sumahāṃstrāsaḥ kutsā cātmanyajāyata |
laṅkāṃ pradahatā karma kiṃsvit kṛtamidaṃ mayā

धन्याः खलु महात्मानो ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम् ।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा

dhanyāḥ khalu mahātmāno ye buddhyā kopamutthitam |
nirundhanti mahātmāno dīptamagnimivāmbhasā

क्रुद्धः पापं न कुर्यात् कः क्रुद्धो हन्याद् गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत्

kruddhaḥ pāpaṃ na kuryāt kaḥ kruddho hanyād gurūnapi |
kruddhaḥ paruṣayā vācā naraḥ sādhūnadhikṣipet

वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित्

vācyāvācyaṃ prakupito na vijānāti karhicit |
nākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate kvacit

यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते

yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayaiva nirasyati |
yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate

धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम् ।
अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातकम्

dhigastu māṃ sudurbuddhiṃ nirlajjaṃ pāpakṛttamam |
acintayitvā tāṃ sītāmagnidaṃ svāmighātakam

यदि दग्धा त्वियं सर्वा नूनमार्यापि जानकी ।
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता

yadi dagdhā tviyaṃ sarvā nūnamāryāpi jānakī |
dagdhā tena mayā bharturhataṃ kāryamajānatā

यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम् ।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता

yadarthamayamārambhastatkāryamavasāditam |
mayā hi dahatā laṅkāṃ na sītā parirakṣitā

ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः ।
तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः

īṣatkāryamidaṃ kāryaṃ kṛtamāsīnna saṃśayaḥ |
tasya krodhābhibhūtena mayā mūlakṣayaḥ kṛtaḥ

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी

vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate |
laṅkāyāḥ kaściduddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī

यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात् ।
इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यद्य रोचते

yadi tadvihataṃ kāryaṃ mayā prajñāviparyayāt |
ihaiva prāṇasaṃnyāso mamāpi hyadya rocate

किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद् वडवामुखे ।
शरीरमिह सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम्

kimagnau nipatāmyadya āhosvid vaḍavāmukhe |
śarīramiha sattvānāṃ dadmi sāgaravāsinām

कथं नु जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः ।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना

kathaṃ nu jīvatā śakyo mayā draṣṭuṃ harīśvaraḥ |
tau vā puruṣaśārdūlau kāryasarvasvaghātinā

मया खलु तदेवेदं रोषदोषात् प्रदर्शितम् ।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम्

mayā khalu tadevedaṃ roṣadoṣāt pradarśitam |
prathitaṃ triṣu lokeṣu kapitvamanavasthitam

धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम् ।
ईश्वरेणापि यद् रागान्मया सीता न रक्षिता

dhigastu rājasaṃ bhāvamanīśamanavasthitam |
īśvareṇāpi yad rāgānmayā sītā na rakṣitā

विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः ।
तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति

vinaṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ tāvubhau vinaśiṣyataḥ |
tayorvināśe sugrīvaḥ sabandhurvinaśiṣyati

एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम्

etadeva vacaḥ śrutvā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dharmātmā sahaśatrughnaḥ kathaṃ śakṣyati jīvitum

इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् ।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसंतापपीडिताः

ikṣvākuvaṃśe dharmiṣṭhe gate nāśamasaṃśayam |
bhaviṣyanti prajāḥ sarvāḥ śokasaṃtāpapīḍitāḥ

तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः ।
रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः

tadahaṃ bhāgyarahito luptadharmārthasaṃgrahaḥ |
roṣadoṣaparītātmā vyaktaṃ lokavināśanaḥ

इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे ।
पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात् पुनरचिन्तयत्

iti cintayatastasya nimittānyupapedire |
pūrvamapyupalabdhāni sākṣāt punaracintayat

अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा ।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते

atha vā cārusarvāṅgī rakṣitā svena tejasā |
na naśiṣyati kalyāṇī nāgniragnau pravartate

नहि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः ।
स्वचरित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः

nahi dharmātmanastasya bhāryāmamitatejasaḥ |
svacaritrābhiguptāṃ tāṃ spraṣṭumarhati pāvakaḥ

नूनं रामप्रभावेण वैदेह्याः सुकृतेन च ।
यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः

nūnaṃ rāmaprabhāveṇa vaidehyāḥ sukṛtena ca |
yanmāṃ dahanakarmāyaṃ nādahaddhavyavāhanaḥ

त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या ।
रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति

trayāṇāṃ bharatādīnāṃ bhrātṝṇāṃ devatā ca yā |
rāmasya ca manaḥkāntā sā kathaṃ vinaśiṣyati

यद् वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः ।
न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति

yad vā dahanakarmāyaṃ sarvatra prabhuravyayaḥ |
na me dahati lāṅgūlaṃ kathamāryāṃ pradhakṣyati

पुनश्चाचिन्तयत् तत्र हनूमान् विस्मितस्तदा ।
हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम्

punaścācintayat tatra hanūmān vismitastadā |
hiraṇyanābhasya girerjalamadhye pradarśanam

तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि ।
असौ विनिर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति

tapasā satyavākyena ananyatvācca bhartari |
asau vinirdahedagniṃ na tāmagniḥ pradhakṣyati

स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् ।
शुश्राव हनुमांस्तत्र चारणानां महात्मनाम्

sa tathā cintayaṃstatra devyā dharmaparigraham |
śuśrāva hanumāṃstatra cāraṇānāṃ mahātmanām

अहो खलु कृतं कर्म दुर्विगाहं हनूमता ।
अग्निं विसृजता तीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि

aho khalu kṛtaṃ karma durvigāhaṃ hanūmatā |
agniṃ visṛjatā tīkṣṇaṃ bhīmaṃ rākṣasasadmani

प्रपलायितरक्षःस्त्रीबालवृद्धसमाकुला ।
जनकोलाहलाध्माता क्रन्दन्तीवाद्रिकन्दरैः

prapalāyitarakṣaḥstrībālavṛddhasamākulā |
janakolāhalādhmātā krandantīvādrikandaraiḥ

दग्धेयं नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणा ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः

dagdheyaṃ nagarī laṅkā sāṭṭaprākāratoraṇā |
jānakī na ca dagdheti vismayo'dbhuta eva naḥ

इति शुश्राव हनुमान् वाचं ताममृतोपमाम् ।
बभूव चास्य मनसो हर्षस्तत्कालसम्भवः

iti śuśrāva hanumān vācaṃ tāmamṛtopamām |
babhūva cāsya manaso harṣastatkālasambhavaḥ

स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ।
ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत् प्रीतमानसः

sa nimittaiśca dṛṣṭārthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ |
ṛṣivākyaiśca hanumānabhavat prītamānasaḥ

ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थ-
स्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा ।
प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्ट्वा
प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार

tataḥ kapiḥ prāptamanorathārtha-
stāmakṣatāṃ rājasutāṃ viditvā |
pratyakṣatastāṃ punareva dṛṣṭvā
pratiprayāṇāya matiṃ cakāra