सर्ग 56: सीता से विदा और अरिष्ट पर्वत से छलाँग

ततस्तु शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम् ।
अभिवाद्याब्रवीद् दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम्

tatastu śiṃśapāmūle jānakīṃ paryavasthitām |
abhivādyābravīd diṣṭyā paśyāmi tvāmihākṣatām

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।
भर्तुः स्नेहान्विता वाक्यं हनूमन्तमभाषत

tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |
bhartuḥ snehānvitā vākyaṃ hanūmantamabhāṣata

यदि त्वं मन्यसे तात वसैकाहमिहानघ ।
क्वचित् सुसंवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि

yadi tvaṃ manyase tāta vasaikāhamihānagha |
kvacit susaṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi

मम चैवाल्पभाग्यायाः सांनिध्यात् तव वानर ।
शोकस्यास्याप्रमेयस्य मुहूर्तं स्यादपि क्षयः

mama caivālpabhāgyāyāḥ sāṃnidhyāt tava vānara |
śokasyāsyāprameyasya muhūrtaṃ syādapi kṣayaḥ

गते हि हरिशार्दूल पुनः सम्प्राप्तये त्वयि ।
प्राणेष्वपि न विश्वासो मम वानरपुङ्गव

gate hi hariśārdūla punaḥ samprāptaye tvayi |
prāṇeṣvapi na viśvāso mama vānarapuṅgava

अदर्शनं च ते वीर भूयो मां दारयिष्यति ।
दुःखाद् दुःखतरं प्राप्तां दुर्मनःशोककर्शिताम्

adarśanaṃ ca te vīra bhūyo māṃ dārayiṣyati |
duḥkhād duḥkhataraṃ prāptāṃ durmanaḥśokakarśitām

अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः ।
सुमहत्सु सहायेषु हर्यृक्षेषु महाबलः

ayaṃ ca vīra saṃdehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ |
sumahatsu sahāyeṣu haryṛkṣeṣu mahābalaḥ

कथं नु खलु दुष्पारं संतरिष्यति सागरम् ।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ

kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ saṃtariṣyati sāgaram |
tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यापि लङ्घने ।
शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा

trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyāpi laṅghane |
śaktiḥ syād vainateyasya tava vā mārutasya vā

तदत्र कार्यनिर्बन्धे समुत्पन्ने दुरासदे ।
किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविशारदः

tadatra kāryanirbandhe samutpanne durāsade |
kiṃ paśyasi samādhānaṃ tvaṃ hi kāryaviśāradaḥ

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः

kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |
paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste phalodayaḥ

बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तत् तस्य सदृशं भवेत्

balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
māṃ nayed yadi kākutsthastat tasya sadṛśaṃ bhavet

तद् यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय

tad yathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |
bhavatyāhavaśūrasya tathā tvamupapādaya

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमान् वीरो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्

tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam |
niśamya hanumān vīro vākyamuttaramabravīt

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः

devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ |
sugrīvaḥ sattvasampannastavārthe kṛtaniścayaḥ

स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः ।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि सुग्रीवः प्लवगाधिपः

sa vānarasahasrāṇāṃ koṭībhirabhisaṃvṛtaḥ |
kṣiprameṣyati vaidehi sugrīvaḥ plavagādhipaḥ

तौ च वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः

tau ca vīrau naravarau sahitau rāmalakṣmaṇau |
āgamya nagarīṃ laṅkāṃ sāyakairvidhamiṣyataḥ

सगणं राक्षसं हत्वा नचिराद् रघुनन्दनः ।
त्वामादाय वरारोहे स्वां पुरीं प्रति यास्यति

sagaṇaṃ rākṣasaṃ hatvā nacirād raghunandanaḥ |
tvāmādāya varārohe svāṃ purīṃ prati yāsyati

समाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि रामेण निहतं रावणं रणे

samāśvasihi bhadraṃ te bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī |
kṣipraṃ drakṣyasi rāmeṇa nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe

निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे ।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी

nihate rākṣasendre ca saputrāmātyabāndhave |
tvaṃ sameṣyasi rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्युतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्छोकं व्यपनयिष्यति

kṣiprameṣyati kākutstho haryṛkṣapravarairyutaḥ |
yaste yudhi vijityārīñchokaṃ vyapanayiṣyati

एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत्

evamāśvāsya vaidehīṃ hanūmān mārutātmajaḥ |
gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīmabhyavādayat

राक्षसान् प्रवरान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
समाश्वास्य च वैदेहीं दर्शयित्वा परं बलम्

rākṣasān pravarān hatvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |
samāśvāsya ca vaidehīṃ darśayitvā paraṃ balam

नगरीमाकुलां कृत्वा वञ्चयित्वा च रावणम् ।
दर्शयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च

nagarīmākulāṃ kṛtvā vañcayitvā ca rāvaṇam |
darśayitvā balaṃ ghoraṃ vaidehīmabhivādya ca

प्रतिगन्तुं मनश्चक्रे पुनर्मध्येन सागरम् ।
ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः

pratigantuṃ manaścakre punarmadhyena sāgaram |
tataḥ sa kapiśārdūlaḥ svāmisaṃdarśanotsukaḥ

आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः ।
तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः

āruroha giriśreṣṭhamariṣṭamarimardanaḥ |
tuṅgapadmakajuṣṭābhirnīlābhirvanarājibhiḥ

सोत्तरीयमिवाम्भोदैः शृङ्गान्तरविलम्बिभिः ।
बोध्यमानमिव प्रीत्या दिवाकरकरैः शुभैः

sottarīyamivāmbhodaiḥ śṛṅgāntaravilambibhiḥ |
bodhyamānamiva prītyā divākarakaraiḥ śubhaiḥ

उन्मिषन्तमिवोद्धूतैर्लोचनैरिव धातुभिः ।
तोयौघनिःस्वनैर्मन्द्रैः प्राधीतमिव पर्वतम्

unmiṣantamivoddhūtairlocanairiva dhātubhiḥ |
toyaughaniḥsvanairmandraiḥ prādhītamiva parvatam

प्रगीतमिव विस्पष्टं नानाप्रस्रवणस्वनैः ।
देवदारुभिरुद्धूतैरूर्ध्वबाहुमिव स्थितम्

pragītamiva vispaṣṭaṃ nānāprasravaṇasvanaiḥ |
devadārubhiruddhūtairūrdhvabāhumiva sthitam

प्रपातजलनिर्घोषैः प्राक्रुष्टमिव सर्वतः ।
वेपमानमिव श्यामैः कम्पमानैः शरद्वनैः

prapātajalanirghoṣaiḥ prākruṣṭamiva sarvataḥ |
vepamānamiva śyāmaiḥ kampamānaiḥ śaradvanaiḥ

वेणुभिर्मारुतोद्धूतैः कूजन्तमिव कीचकैः ।
निःश्वसन्तमिवामर्षाद् घोरैराशीविषोत्तमैः

veṇubhirmārutoddhūtaiḥ kūjantamiva kīcakaiḥ |
niḥśvasantamivāmarṣād ghorairāśīviṣottamaiḥ

नीहारकृतगम्भीरैर्ध्यायन्तमिव गह्वरैः ।
मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः

nīhārakṛtagambhīrairdhyāyantamiva gahvaraiḥ |
meghapādanibhaiḥ pādaiḥ prakrāntamiva sarvataḥ

जृम्भमाणमिवाकाशे शिखरैरभ्रमालिभिः ।
कूटैश्च बहुधा कीर्णं शोभितं बहुकन्दरैः

jṛmbhamāṇamivākāśe śikharairabhramālibhiḥ |
kūṭaiśca bahudhā kīrṇaṃ śobhitaṃ bahukandaraiḥ

सालतालैश्च कर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम् ।
लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलंकृतम्

sālatālaiśca karṇaiśca vaṃśaiśca bahubhirvṛtam |
latāvitānairvitataiḥ puṣpavadbhiralaṃkṛtam

नानामृगगणैः कीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम् ।
बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासंचयसंकटम्

nānāmṛgagaṇaiḥ kīrṇaṃ dhātuniṣyandabhūṣitam |
bahuprasravaṇopetaṃ śilāsaṃcayasaṃkaṭam

महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगसेवितम् ।
लतापादपसम्बाधं सिंहाधिष्ठितकन्दरम्

maharṣiyakṣagandharvakiṃnaroragasevitam |
latāpādapasambādhaṃ siṃhādhiṣṭhitakandaram

व्याघ्रादिभिः समाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम् ।
आरुरोहानिलसुतः पर्वतं प्लवगोत्तमः

vyāghrādibhiḥ samākīrṇaṃ svādumūlaphaladrumam |
ārurohānilasutaḥ parvataṃ plavagottamaḥ

रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः ।
तेन पादतलक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु

rāmadarśanaśīghreṇa praharṣeṇābhicoditaḥ |
tena pādatalakrāntā ramyeṣu girisānuṣu

सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः ।
स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः

saghoṣāḥ samaśīryanta śilāścūrṇīkṛtāstataḥ |
sa tamāruhya śailendraṃ vyavardhata mahākapiḥ

दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयँल्लवणाम्भसः ।
अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः

dakṣiṇāduttaraṃ pāraṃ prārthayam̐llavaṇāmbhasaḥ |
adhiruhya tato vīraḥ parvataṃ pavanātmajaḥ

ददर्श सागरं भीमं भीमोरगनिषेवितम् ।
स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसम्भवः

dadarśa sāgaraṃ bhīmaṃ bhīmoraganiṣevitam |
sa māruta ivākāśaṃ mārutasyātmasambhavaḥ

प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम् ।
स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः

prapede hariśārdūlo dakṣiṇāduttarāṃ diśam |
sa tadā pīḍitastena kapinā parvatottamaḥ

ररास विविधैर्भूतैः प्राविशद् वसुधातलम् ।
कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः

rarāsa vividhairbhūtaiḥ prāviśad vasudhātalam |
kampamānaiśca śikharaiḥ patadbhirapi ca drumaiḥ

तस्योरुवेगोन्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः ।
निपेतुर्भूतले भग्नाः शक्रायुधहता इव

tasyoruvegonmathitāḥ pādapāḥ puṣpaśālinaḥ |
nipeturbhūtale bhagnāḥ śakrāyudhahatā iva

कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम् ।
सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन् हि शुश्रुवे

kandarodarasaṃsthānāṃ pīḍitānāṃ mahaujasām |
siṃhānāṃ ninado bhīmo nabho bhindan hi śuśruve

त्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणाः ।
विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात्

trastavyāviddhavasanā vyākulīkṛtabhūṣaṇāḥ |
vidyādharyaḥ samutpetuḥ sahasā dharaṇīdharāt

अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः ।
निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः

atipramāṇā balino dīptajihvā mahāviṣāḥ |
nipīḍitaśirogrīvā vyaveṣṭanta mahāhayaḥ

किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तथा ।
पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः

kiṃnaroragagandharvayakṣavidyādharāstathā |
pīḍitaṃ taṃ nagavaraṃ tyaktvā gaganamāsthitāḥ

स च भूमिधरः श्रीमान् बलिना तेन पीडितः ।
सवृक्षशिखरोदग्रः प्रविवेश रसातलम्

sa ca bhūmidharaḥ śrīmān balinā tena pīḍitaḥ |
savṛkṣaśikharodagraḥ praviveśa rasātalam

दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः ।
धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः

daśayojanavistārastriṃśadyojanamucchritaḥ |
dharaṇyāṃ samatāṃ yātaḥ sa babhūva dharādharaḥ

स लिलङ्घयिषुर्भीमं सलीलं लवणार्णवम् ।
कल्लोलास्फालवेलान्तमुत्पपात नभो हरिः

sa lilaṅghayiṣurbhīmaṃ salīlaṃ lavaṇārṇavam |
kallolāsphālavelāntamutpapāta nabho hariḥ