सर्ग 54: लंका-दहन

वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ।
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत्

vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ |
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat

किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ।
यदेषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत्

kiṃ nu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam |
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ saṃtāpajananaṃ bhavet

वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ।
बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम्

vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ |
balaikadeśaḥ kṣapitaḥ śeṣaṃ durgavināśanam

दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः

durge vināśite karma bhavet sukhapariśramam |
alpayatnena kārye'smin mama syāt saphalaḥ śramaḥ

यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः

yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya saṃtarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ

ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः

tataḥ pradīptalāṅgūlaḥ savidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ

गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः

gṛhād gṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasaṃtrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
अग्निं तत्र विनिक्षिप्य श्वसनेन समो बली

avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
agniṃ tatra vinikṣipya śvasanena samo balī

ततोऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्

tato'nyat pupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam

वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः

vajradaṃṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ |
śukasya ca mahātejāḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ

तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः ।
जम्बुमालेः सुमालेश्च ददाह भवनं ततः

tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |
jambumāleḥ sumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ

रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः

raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ

युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च

yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |
vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca

करालस्य विशालस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि

karālasya viśālasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi

नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः ।
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च

narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ |
yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca

वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः

varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |
kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ

तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह कपिकुञ्जरः

teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha kapikuñjaraḥ

सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम्

sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |
āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam

ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।
मेरुमन्दरसंकाशे नानामङ्गलशोभिते

tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |
merumandarasaṃkāśe nānāmaṅgalaśobhite

प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।
ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा

pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |
nanāda hanumān vīro yugāntajalado yathā

श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः

śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ

प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मसु चारयन् ।
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च

pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasu cārayan |
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca

भवनानि व्यशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ।
तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले

bhavanāni vyaśīryanta ratnavanti mahānti ca |
tāni bhagnavimānāni nipeturvasudhātale

भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसंक्षये ।
संजज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम्

bhavanānīva siddhānāmambarāt puṇyasaṃkṣaye |
saṃjajñe tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām

स्वे स्वे गृहपरित्राणे भग्नोत्साहोज्झितश्रियाम् ।
नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति

sve sve gṛhaparitrāṇe bhagnotsāhojjhitaśriyām |
nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti

क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनंधयधराः स्त्रियः ।
काश्चिदग्निपरीताङ्ग्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः

krandantyaḥ sahasā petuḥ stanaṃdhayadharāḥ striyaḥ |
kāścidagniparītāṅgyo harmyebhyo muktamūrdhajāḥ

पतन्त्योरेजिरेऽभ्रेभ्यः सौदामन्य इवाम्बरात् ।
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहतान्

patantyorejire'bhrebhyaḥ saudāmanya ivāmbarāt |
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhatān

विचित्रान् भवनाद्धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः ।
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा

vicitrān bhavanāddhātūn syandamānān dadarśa saḥ |
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā

हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किंचिन्न तृप्यति ।
न हनूमद्विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा

hanūmān rākṣasendrāṇāṃ vadhe kiṃcinna tṛpyati |
na hanūmadviśastānāṃ rākṣasānāṃ vasundharā

हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।
लङ्कापुरं प्रदग्धं तद् रुद्रेण त्रिपुरं यथा

hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |
laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tad rudreṇa tripuraṃ yathā

ततः स लङ्कापुरपर्वताग्रे
समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः ।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो
हनूमता वेगवतोपसृष्टः

tataḥ sa laṅkāpuraparvatāgre
samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |
prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto
hanūmatā vegavatopasṛṣṭaḥ

युगान्तकालानलतुल्यरूपः
समारुतोऽग्निर्ववृधे दिवस्पृक् ।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो
रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः

yugāntakālānalatulyarūpaḥ
samāruto'gnirvavṛdhe divaspṛk |
vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto
rakṣaḥśarīrājyasamarpitārciḥ

आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा
लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन् ।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढै-
र्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः

ādityakoṭīsadṛśaḥ sutejā
laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |
śabdairanekairaśaniprarūḍhai-
rbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ

तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो
रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च
नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः

tatrāmbarādagniratipravṛddho
rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |
nirvāṇadhūmākularājayaśca
nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ

वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा
साक्षाद् यमो वा वरुणोऽनिलो वा ।
रौद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो
न वानरोऽयं स्वयमेव कालः

vajrī mahendrastridaśeśvaro vā
sākṣād yamo vā varuṇo'nilo vā |
raudro'gnirarko dhanadaśca somo
na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ

किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य
लोकस्य धातुश्चतुराननस्य ।
इहागतो वानररूपधारी
रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः

kiṃ brahmaṇaḥ sarvapitāmahasya
lokasya dhātuścaturānanasya |
ihāgato vānararūpadhārī
rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ

किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य
रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमेकं
स्वमायया साम्प्रतमागतं वा

kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya
rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |
acintyamavyaktamanantamekaṃ
svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā

इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा
रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां
दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य

ityevamūcurbahavo viśiṣṭā
rakṣogaṇāstatra sametya sarve |
saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ
dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya

ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा
सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।
सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा
रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्

tatastu laṅkā sahasā pradagdhā
sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |
sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā
ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam

हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र
हा जीवितेशाङ्ग हतं सुपुण्यम् ।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः
शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः

hā tāta hā putraka kānta mitra
hā jīviteśāṅga hataṃ supuṇyam |
rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhiḥ
śabdaḥ kṛto ghorataraḥ subhīmaḥ

हुताशनज्वालसमावृता सा
हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा ।
हनूमतः क्रोधबलाभिभूता
बभूव शापोपहतेव लङ्का

hutāśanajvālasamāvṛtā sā
hatapravīrā parivṛttayodhā |
hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā
babhūva śāpopahateva laṅkā

ससम्भ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां
समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः
स्वयंभुरोषोपहतामिवावनिम्

sasambhramaṃ trastaviṣaṇṇarākṣasāṃ
samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumān mahāmanāḥ
svayaṃbhuroṣopahatāmivāvanim

भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसंकुलं
हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे ।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं
तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः

bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṃkulaṃ
hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |
dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ
tasthau hanūmān pavanātmajaḥ kapiḥ

स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा
वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं
जगाम रामं मनसा महात्मा

sa rākṣasāṃstān subahūṃśca hatvā
vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ
jagāma rāmaṃ manasā mahātmā

ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं
महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं
प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे

tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ
mahābalaṃ mārutatulyavegam |
mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ
pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve

देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च
गन्धर्वविद्याधरपन्नगाश्च ।
भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र
जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्

devāśca sarve munipuṅgavāśca
gandharvavidyādharapannagāśca |
bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra
jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām

भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं भीमां रराज स महाकपिः

bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |
dagdhvā laṅkāpurīṃ bhīmāṃ rarāja sa mahākapiḥ

गृहाग्र्यशृङ्गाग्रतले विचित्रे
प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
व्यराजतादित्य इवार्चिमाली

gṛhāgryaśṛṅgāgratale vicitre
pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī
vyarājatāditya ivārcimālī

लङ्कां समस्तां सम्पीड्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः ।
निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिपुङ्गवः

laṅkāṃ samastāṃ sampīḍya lāṅgūlāgniṃ mahākapiḥ |
nirvāpayāmāsa tadā samudre haripuṅgavaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनूमन्तं महाकपिम् ।
कालाग्निरिति संचिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः

taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanūmantaṃ mahākapim |
kālāgniriti saṃcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ