सर्ग 53: हनुमान की पूँछ में आग

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत्

tasya tad vacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधायान्यः क्रियतामस्य निग्रहः

samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhāyānyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ

कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु

kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu

ततः पश्यन्त्वमुं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
सुमित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः

tataḥ paśyantvamuṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
sumitrajñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ

आज्ञापयद् राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्

ājñāpayad rākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः ।
वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarkaśāḥ |
veṣṭante tasya lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsikaiḥ paṭaiḥ

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनम्

saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanam

तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रोपपादयन् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानताडयत्

tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatropapādayan |
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānatāḍayat

रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ।
स भूयः संगतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिपुङ्गवः

roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ |
sa bhūyaḥ saṃgataiḥ krūrai rākṣasairharipuṅgavaḥ

सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीतिं निशाचराः ।
निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम्

sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītiṃ niśācarāḥ |
nibaddhaḥ kṛtavān vīrastatkālasadṛśīṃ matim

कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ।
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः

kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ |
chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimān punaḥ

यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् ।
निबध्नन्ते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता

yadi bhartṛhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt |
nibadhnante durātmāno na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ।
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्

sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi |
kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam

लङ्का चारयितव्या मे पुनरेव भवेदिति ।
रात्रौ नहि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः

laṅkā cārayitavyā me punareva bhavediti |
rātrau nahi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ

अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ।
कामं बध्नन्तु मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च

avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye |
kāmaṃ badhnantu me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca

पीडां कुर्वन्ति रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः ।
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम्

pīḍāṃ kurvanti rakṣāṃsi na me'sti manasaḥ śramaḥ |
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim

परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च घोषयन्तः स्वकर्मभिः

parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram |
śaṅkhabherīninādaiśca ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ

राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ।
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमिरंदमः

rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm |
anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamiraṃdamaḥ

हनूमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ।
अथापश्यद् विमानानि विचित्राणि महाकपिः

hanūmāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm |
athāpaśyad vimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ

संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ।
रथ्याश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च

saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān |
rathyāśca gṛhasambādhāḥ kapiḥ śṛṅgāṭakāni ca

तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव च गृहान्तरान् ।
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च

tathā rathyoparathyāśca tathaiva ca gṛhāntarān |
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca

घोषयन्ति कपिं सर्वे चार इत्येव राक्षसाः ।
स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात्

ghoṣayanti kapiṃ sarve cāra ityeva rākṣasāḥ |
strībālavṛddhā nirjagmustatra tatra kutūhalāt

तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं दिदृक्षवः ।
दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः

taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanūmantaṃ didṛkṣavaḥ |
dīpyamāne tatastasya lāṅgūlāgre hanūmataḥ

राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ।
यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः

rākṣasyastā virūpākṣyaḥ śaṃsurdevyāstadapriyam |
yastvayā kṛtasaṃvādaḥ sīte tāmramukhaḥ kapiḥ

लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।
श्रुत्वा तद् वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम्

lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate |
śrutvā tad vacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam

वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत् ।
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः

vaidehī śokasaṃtaptā hutāśanamupāgamat |
maṅgalābhimukhī tasya sā tadāsīnmahākapeḥ

उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ।
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि वा त्वेकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः

upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam |
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi vā tvekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ

यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ।
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः

yadi kiṃcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ |
yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ

यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् ।
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः

yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām |
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ

यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः ।
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः

yadi māṃ tārayedāryaḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |
asmād duḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ

ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ।
जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शुभं कपेः

tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ |
jajvāla mṛgaśāvākṣyāḥ śaṃsanniva śubhaṃ kapeḥ

हनूमज्जनकश्चैव पुच्छानलयुतोऽनिलः ।
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः

hanūmajjanakaścaiva pucchānalayuto'nilaḥ |
vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ।
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः

dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ |
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ

दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् ।
शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः

dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti ca na me rujam |
śiśirasyeva sampāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ

अथ वा तदिदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया ।
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ

atha vā tadidaṃ vyaktaṃ yad dṛṣṭaṃ plavatā mayā |
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvataḥ saritāṃ patau

यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ।
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक् किमग्निर्न करिष्यति

yadi tāvat samudrasya mainākasya ca dhīmataḥ |
rāmārthaṃ sambhramastādṛk kimagnirna kariṣyati

सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ।
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः

sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca |
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ

भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
कथमस्मद्विधस्येह बन्धनं राक्षसाधमैः

bhūyaḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
kathamasmadvidhasyeha bandhanaṃ rākṣasādhamaiḥ

प्रतिक्रियास्य युक्ता स्यात् सति मह्यं पराक्रमे ।
ततश्छित्त्वा च तान् पाशान् वेगवान् वै महाकपिः

pratikriyāsya yuktā syāt sati mahyaṃ parākrame |
tataśchittvā ca tān pāśān vegavān vai mahākapiḥ

उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ।
पुरद्वारं ततः श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम्

utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |
puradvāraṃ tataḥ śrīmān śailaśṛṅgamivonnatam

विभक्तरक्षःसम्बाधमाससादानिलात्मजः ।
स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनरात्मवान्

vibhaktarakṣaḥsambādhamāsasādānilātmajaḥ |
sa bhūtvā śailasaṃkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān

ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ।
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसंनिभः

hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat |
vimuktaścābhavacchrīmān punaḥ parvatasaṃnibhaḥ

वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ।
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ।
रक्षिणस्तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः

vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam |
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam |
rakṣiṇastān punaḥ sarvān sūdayāmāsa mārutiḥ

स तान् निहत्वा रणचण्डविक्रमः
समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
प्रकाशितादित्य इवार्चिमाली

sa tān nihatvā raṇacaṇḍavikramaḥ
samīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī
prakāśitāditya ivārcimālī