सर्ग 52: विभीषण: दूत अवध्य है

स तस्य वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः ।
आज्ञापयद् वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्च्छितः

sa tasya vacanaṃ śrutvā vānarasya mahātmanaḥ |
ājñāpayad vadhaṃ tasya rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ

वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना ।
निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः

vadhe tasya samājñapte rāvaṇena durātmanā |
niveditavato dautyaṃ nānumene vibhīṣaṇaḥ

तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम् ।
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः

taṃ rakṣo'dhipatiṃ kruddhaṃ tacca kāryamupasthitam |
viditvā cintayāmāsa kāryaṃ kāryavidhau sthitaḥ

निश्चितार्थस्ततः साम्ना पूज्यं शत्रुजिदग्रजम् ।
उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः

niścitārthastataḥ sāmnā pūjyaṃ śatrujidagrajam |
uvāca hitamatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र
प्रसीद मे वाक्यमिदं शृणुष्व ।
वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा
दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः

kṣamasva roṣaṃ tyaja rākṣasendra
prasīda me vākyamidaṃ śṛṇuṣva |
vadhaṃ na kurvanti parāvarajñā
dūtasya santo vasudhādhipendrāḥ

राजन् धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम् ।
तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम्

rājan dharmaviruddhaṃ ca lokavṛtteśca garhitam |
tava cāsadṛśaṃ vīra kaperasya pramāpaṇam

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः ।
परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित्

dharmajñaśca kṛtajñaśca rājadharmaviśāradaḥ |
parāvarajño bhūtānāṃ tvameva paramārthavit

गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशोऽपि विचक्षणाः ।
ततः शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम्

gṛhyante yadi roṣeṇa tvādṛśo'pi vicakṣaṇāḥ |
tataḥ śāstravipaścittvaṃ śrama eva hi kevalam

तस्मात् प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद ।
युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डो विधीयताम्

tasmāt prasīda śatrughna rākṣasendra durāsada |
yuktāyuktaṃ viniścitya dūtadaṇḍo vidhīyatām

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
कोपेन महताऽऽविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
kopena mahatā''viṣṭo vākyamuttaramabravīt

न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन ।
तस्मादिमं वधिष्यामि वानरं पापकारिणम्

na pāpānāṃ vadhe pāpaṃ vidyate śatrusūdana |
tasmādimaṃ vadhiṣyāmi vānaraṃ pāpakāriṇam

अधर्ममूलं बहुदोषयुक्त-
मनार्यजुष्टं वचनं निशम्य ।
उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं
विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः

adharmamūlaṃ bahudoṣayukta-
manāryajuṣṭaṃ vacanaṃ niśamya |
uvāca vākyaṃ paramārthatattvaṃ
vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ

प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र
धर्मार्थतत्त्वं वचनं शृणुष्व ।
दूता न वध्याः समयेषु राजन्
सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः

prasīda laṅkeśvara rākṣasendra
dharmārthatattvaṃ vacanaṃ śṛṇuṣva |
dūtā na vadhyāḥ samayeṣu rājan
sarveṣu sarvatra vadanti santaḥ

असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः
कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम् ।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो
दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः

asaṃśayaṃ śatrurayaṃ pravṛddhaḥ
kṛtaṃ hyanenāpriyamaprameyam |
na dūtavadhyāṃ pravadanti santo
dūtasya dṛṣṭā bahavo hi daṇḍāḥ

वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो
मौण्ड्यं तथा लक्षणसंनिपातः ।
एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान्
वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽस्ति

vairūpyamaṅgeṣu kaśābhighāto
mauṇḍyaṃ tathā lakṣaṇasaṃnipātaḥ |
etān hi dūte pravadanti daṇḍān
vadhastu dūtasya na naḥ śruto'sti

कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः
परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः ।
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत्
कोपं न गच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः

kathaṃ ca dharmārthavinītabuddhiḥ
parāvarapratyayaniścitārthaḥ |
bhavadvidhaḥ kopavaśe hi tiṣṭhet
kopaṃ na gacchanti hi sattvavantaḥ

न धर्मवादे न च लोकवृत्ते
न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि ।
विद्येत कश्चित्तव वीर तुल्य-
स्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम्

na dharmavāde na ca lokavṛtte
na śāstrabuddhigrahaṇeṣu vāpi |
vidyeta kaścittava vīra tulya-
stvaṃ hyuttamaḥ sarvasurāsurāṇām

पराक्रमोत्साहमनस्विनां च
सुरासुराणामपि दुर्जयेन ।
त्वयाप्रमेयेण सुरेन्द्रसङ्घा
जिताश्च युद्धेष्वसकृन्नरेन्द्राः

parākramotsāhamanasvināṃ ca
surāsurāṇāmapi durjayena |
tvayāprameyeṇa surendrasaṅghā
jitāśca yuddheṣvasakṛnnarendrāḥ

इत्थंविधस्यामरदैत्यशत्रोः
शूरस्य वीरस्य तवाजितस्य ।
कुर्वन्ति वीरा मनसाप्यलीकं
प्राणैर्विमुक्ता न तु भोः पुरा ते

itthaṃvidhasyāmaradaityaśatroḥ
śūrasya vīrasya tavājitasya |
kurvanti vīrā manasāpyalīkaṃ
prāṇairvimuktā na tu bhoḥ purā te

न चाप्यस्य कपेर्घाते कंचित् पश्याम्यहं गुणम् ।
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः

na cāpyasya kaperghāte kaṃcit paśyāmyahaṃ guṇam |
teṣvayaṃ pātyatāṃ daṇḍo yairayaṃ preṣitaḥ kapiḥ

साधुर्वा यदि वासाधुः परैरेष समर्पितः ।
ब्रुवन् परार्थं परवान् न दूतो वधमर्हति

sādhurvā yadi vāsādhuḥ paraireṣa samarpitaḥ |
bruvan parārthaṃ paravān na dūto vadhamarhati

अपि चास्मिन् हते नान्यं राजन् पश्यामि खेचरम् ।
इह यः पुनरागच्छेत् परं पारं महोदधेः

api cāsmin hate nānyaṃ rājan paśyāmi khecaram |
iha yaḥ punarāgacchet paraṃ pāraṃ mahodadheḥ

तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय ।
भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति

tasmānnāsya vadhe yatnaḥ kāryaḥ parapuraṃjaya |
bhavān sendreṣu deveṣu yatnamāsthātumarhati

अस्मिन् विनष्टे नहि भूतमन्यं
पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ ।
युद्धाय युद्धप्रिय दुर्विनीता-
वुद्योजयेद् वै भवता विरुद्धौ

asmin vinaṣṭe nahi bhūtamanyaṃ
paśyāmi yastau nararājaputrau |
yuddhāya yuddhapriya durvinītā-
vudyojayed vai bhavatā viruddhau

पराक्रमोत्साहमनस्विनां च
सुरासुराणामपि दुर्जयेन ।
त्वया मनोनन्दन नैर्ऋतानां
युद्धाय निर्नाशयितुं न युक्तम्

parākramotsāhamanasvināṃ ca
surāsurāṇāmapi durjayena |
tvayā manonandana nairṛtānāṃ
yuddhāya nirnāśayituṃ na yuktam

हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च
कुलेषु जाताश्च महागुणेषु ।
मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः
कोपप्रशस्ताः सुभृताश्च योधाः

hitāśca śūrāśca samāhitāśca
kuleṣu jātāśca mahāguṇeṣu |
manasvinaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhāḥ
kopapraśastāḥ subhṛtāśca yodhāḥ

तदेकदेशेन बलस्य तावत्
केचित् तवादेशकृतोऽद्य यान्तु ।
तौ राजपुत्रावुपगृह्य मूढौ
परेषु ते भावयितुं प्रभावम्

tadekadeśena balasya tāvat
kecit tavādeśakṛto'dya yāntu |
tau rājaputrāvupagṛhya mūḍhau
pareṣu te bhāvayituṃ prabhāvam

निशाचराणामधिपोऽनुजस्य
विभीषणस्योत्तमवाक्यमिष्टम् ।
जग्राह बुद्ध्या सुरलोकशत्रु-
र्महाबलो राक्षसराजमुख्यः

niśācarāṇāmadhipo'nujasya
vibhīṣaṇasyottamavākyamiṣṭam |
jagrāha buddhyā suralokaśatru-
rmahābalo rākṣasarājamukhyaḥ