सर्ग 51: हनुमान का रावण को उपदेश

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः ।
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम्

taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavān harisattamaḥ |
vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam

अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवान्तिके ।
राक्षसेश हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत्

ahaṃ sugrīvasaṃdeśādiha prāptastavāntike |
rākṣaseśa harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt

भ्रातुः श्रृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थसहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम्

bhrātuḥ śrṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |
dharmārthasahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः

rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |
piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियतरः प्रभुः ।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्

jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyataraḥ prabhuḥ |
piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam

लक्ष्मणेन सह भ्राता सीतया सह भार्यया ।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः

lakṣmaṇena saha bhrātā sītayā saha bhāryayā |
rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāśritaḥ

तस्य भार्या जनस्थाने भ्रष्टा सीतेति विश्रुता ।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः

tasya bhāryā janasthāne bhraṣṭā sīteti viśrutā |
vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ

मार्गमाणस्तु तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।
ऋष्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः

mārgamāṇastu tāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ |
ṛṣyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa ca saṃgataḥ

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितुम्

tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam |
sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditum

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः

tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam |
sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ

त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः ।
स तेन निहतः संख्ये शरेणैकेन वानरः

tvayā vijñātapūrvaśca vālī vānarapuṅgavaḥ |
sa tena nihataḥ saṃkhye śareṇaikena vānaraḥ

स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः ।
हरीन् सम्प्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः

sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |
harīn sampreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे

tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante hyadhaścopari cāmbare

वैनतेयसमाः केचित् केचित् तत्रानिलोपमाः ।
असङ्गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः

vainateyasamāḥ kecit kecit tatrānilopamāḥ |
asaṅgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः ।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम्

ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ |
sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam

समुद्रं लङ्घयित्वैव त्वां दिदृक्षुरिहागतः ।
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा

samudraṃ laṅghayitvaiva tvāṃ didṛkṣurihāgataḥ |
bhramatā ca mayā dṛṣṭā gṛhe te janakātmajā

तद् भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः ।
परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि

tad bhavān dṛṣṭadharmārthastapaḥkṛtaparigrahaḥ |
paradārān mahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi

नहि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः

nahi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् ।
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि

kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |
śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन ।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात्

na cāpi triṣu lokeṣu rājan vidyeta kaścana |
rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt

तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुयायि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम्

tat trikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānuyāyi ca |
manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् ।
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः

dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham |
uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा ।
गृहे यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम्

lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā |
gṛhe yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।
विषसंस्पृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा

neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi |
viṣasaṃspṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā

तपःसंतापलब्धस्ते सोऽयं धर्मपरिग्रहः ।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः

tapaḥsaṃtāpalabdhaste so'yaṃ dharmaparigrahaḥ |
na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ

अवध्यतां तपोभिर्यां भवान् समनुपश्यति ।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान्

avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavān samanupaśyati |
ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān

सुग्रीवो न च देवोऽयं न यक्षो न च राक्षसः ।
मानुषो राघवो राजन् सुग्रीवश्च हरीश्वरः ।
तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि

sugrīvo na ca devo'yaṃ na yakṣo na ca rākṣasaḥ |
mānuṣo rāghavo rājan sugrīvaśca harīśvaraḥ |
tasmāt prāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājan kariṣyasi

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः

na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam |
tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ

प्राप्तं धर्मफलं तावद् भवता नात्र संशयः ।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे

prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvad bhavatā nātra saṃśayaḥ |
phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase

जनस्थानवधं बुद्ध्वा वालिनश्च वधं तथा ।
रामसुग्रीवसख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः

janasthānavadhaṃ buddhvā vālinaśca vadhaṃ tathā |
rāmasugrīvasakhyaṃ ca buddhyasva hitamātmanaḥ

कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः

kāmaṃ khalvahamapyekaḥ savājirathakuñjarām |
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu na niścayaḥ

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता

rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasaṃnidhau |
utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā

अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरंदरः ।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः

apakurvan hi rāmasya sākṣādapi puraṃdaraḥ |
na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते गृहे ।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम्

yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te gṛhe |
kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm

तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा ।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम्

tadalaṃ kālapāśena sītāvigraharūpiṇā |
svayaṃ skandhāvasaktena kṣemamātmani cintyatām

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रदीपिताम् ।
दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम्

sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopapradīpitām |
dahyamānāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām

स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रातॄन् सुतान्हितान् ।
भोगान् दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय

svāni mitrāṇi mantrīṃśca jñātīn bhrātṝn sutānhitān |
bhogān dārāṃśca laṅkāṃ ca mā vināśamupānaya

सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम ।
रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः

satyaṃ rākṣasarājendra śṛṇuṣva vacanaṃ mama |
rāmadāsasya dūtasya vānarasya viśeṣataḥ

सर्वाल्ँ लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान् ।
पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः

sarvālm̐ lokān susaṃhṛtya sabhūtān sacarācarān |
punareva tathā sraṣṭuṃ śakto rāmo mahāyaśāḥ

देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोरगेषु च ।
विद्याधरेषु नागेषु गन्धर्वेषु मृगेषु च

devāsuranarendreṣu yakṣarakṣorageṣu ca |
vidyādhareṣu nāgeṣu gandharveṣu mṛgeṣu ca

सिद्धेषु किंनरेन्द्रेषु पतत्त्रिषु च सर्वतः ।
सर्वत्र सर्वभूतेषु सर्वकालेषु नास्ति सः

siddheṣu kiṃnarendreṣu patattriṣu ca sarvataḥ |
sarvatra sarvabhūteṣu sarvakāleṣu nāsti saḥ

यो रामं प्रति युध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम् ।
सर्वलोकेश्वरस्येह कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।
रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम्

yo rāmaṃ prati yudhyeta viṣṇutulyaparākramam |
sarvalokeśvarasyeha kṛtvā vipriyamīdṛśam |
rāmasya rājasiṃhasya durlabhaṃ tava jīvitam

देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र
गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
रामस्य लोकत्रयनायकस्य
स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे

devāśca daityāśca niśācarendra
gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
rāmasya lokatrayanāyakasya
sthātuṃ na śaktāḥ samareṣu sarve

ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा
रुद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको वा ।
इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा
स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य

brahmā svayambhūścaturānano vā
rudrastrinetrastripurāntako vā |
indro mahendraḥ suranāyako vā
sthātuṃ na śaktā yudhi rāghavasya

स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः
कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः ।
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः
समादिशत् तस्य वधं महाकपेः

sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ
kaperniśamyāpratimo'priyaṃ vacaḥ |
daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ
samādiśat tasya vadhaṃ mahākapeḥ