सर्ग 46: पाँच सेनापतियों का वध

हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम्

hatān mantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |
rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraścakāra matimuttamām

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान्

sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañca senāgranāyakān

संदिदेश दशग्रीवो वीरान् नयविशारदान् ।
हनूमद्ग्रहणेऽव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि

saṃdideśa daśagrīvo vīrān nayaviśāradān |
hanūmadgrahaṇe'vyagrān vāyuvegasamān yudhi

यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति

yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ |
savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatāmiti

यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात् तमासाद्य वनालयम् ।
कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधितम्

yattaiśca khalu bhāvyaṃ syāt tamāsādya vanālayam |
karma cāpi samādheyaṃ deśakālāvirodhitam

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रति तर्कयन् ।
सर्वथा तन्महद् भूतं महाबलपरिग्रहम्

na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā prati tarkayan |
sarvathā tanmahad bhūtaṃ mahābalaparigraham

वानरोऽयमिति ज्ञात्वा नहि शुद्ध्यति मे मनः ।
नैवाहं तं कपिं मन्ये यथेयं प्रस्तुता कथा

vānaro'yamiti jñātvā nahi śuddhyati me manaḥ |
naivāhaṃ taṃ kapiṃ manye yatheyaṃ prastutā kathā

भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।
सनागयक्षगन्धर्वदेवासुरमहर्षयः

bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt |
sanāgayakṣagandharvadevāsuramaharṣayaḥ

युष्माभिः प्रहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः

yuṣmābhiḥ prahitaiḥ sarvairmayā saha vinirjitāḥ |
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃcideva naḥ

तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः

tadeva nātra saṃdehaḥ prasahya parigṛhyatām |
yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ

सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ।
नावमन्यो भवद्भिश्च कपिर्धीरपराक्रमः

savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatāmiti |
nāvamanyo bhavadbhiśca kapirdhīraparākramaḥ

दृष्टा हि हरयः पूर्वे मया विपुलविक्रमाः ।
वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः

dṛṣṭā hi harayaḥ pūrve mayā vipulavikramāḥ |
vālī ca saha sugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ

नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ।
नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः

nīlaḥ senāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ |
naiva teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ

न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम् ।
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम्

na matirna balotsāho na rūpaparikalpanam |
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam

प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ।
कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः

prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ |
kāmaṃ lokāstrayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ

भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ।
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे

bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire |
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe

आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ।
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः

ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā |
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ

समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ।
रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः

samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ |
rathaiśca mattairnāgaiśca vājibhiśca mahājavaiḥ

शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपहिता बलैः ।
ततस्तु ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम्

śastraiśca vividhaistīkṣṇaiḥ sarvaiścopahitā balaiḥ |
tatastu dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim

रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ।
तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम्

raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam |
toraṇasthaṃ mahāvegaṃ mahāsattvaṃ mahābalam

महामतिं महोत्साहं महाकायं महाभुजम् ।
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः

mahāmatiṃ mahotsāhaṃ mahākāyaṃ mahābhujam |
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ

तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ।
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः ।
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः

taistaiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ |
tasya pañcāyasāstīkṣṇāḥ sitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ |
śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ

स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः ।
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन्

sa taiḥ pañcabhirāviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ |
utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan

ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः ।
किरन् शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः

tatastu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ |
kiran śaraśatairnaikairabhipede mahābalaḥ

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ।
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः

sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam |
vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ

अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ।
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वीर्यवान्

ardyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ |
cakāra ninadaṃ bhūyo vyavardhata ca vīryavān

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ।
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव

sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ |
nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva

ततः स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् ।
विहाय न्यपतद् भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः

tataḥ sa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram |
vihāya nyapatad bhūmau durdharastyaktajīvitaḥ

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।
तौ जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिंदमौ

taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi |
tau jātaroṣau durdharṣāvutpetaturariṃdamau

स ताभ्यां सहसोत्प्लुत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे ।
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः

sa tābhyāṃ sahasotplutya viṣṭhito vimale'mbare |
mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ

तयोर्वेगवतोर्वेगं निहत्य स महाबलः ।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्ण इव वेगितः

tayorvegavatorvegaṃ nihatya sa mahābalaḥ |
nipapāta punarbhūmau suparṇa iva vegitaḥ

स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः ।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः

sa sālavṛkṣamāsādya samutpāṭya ca vānaraḥ |
tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ

ततस्तांस्त्रीन् हतान् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ।
अभिपेदे महावेगः प्रहस्य प्रघसो बली

tatastāṃstrīn hatān jñātvā vānareṇa tarasvinā |
abhipede mahāvegaḥ prahasya praghaso balī

भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् ।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ

bhāsakarṇaśca saṃkruddhaḥ śūlamādāya vīryavān |
ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitau

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् ।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिकुञ्जरम्

paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyapothayat |
bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapikuñjaram

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ।
अभवद् वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः

sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ |
abhavad vānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ।
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।
गिरिशृङ्गसुनिष्पिष्टौ तिलशस्तौ बभूवतुः

samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam |
jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ |
giriśṛṅgasuniṣpiṣṭau tilaśastau babhūvatuḥ

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ।
बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः

tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu |
balaṃ tadavaśeṣaṃ tu nāśayāmāsa vānaraḥ

अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान् ।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान्

aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathai rathān |
sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān

हयैर्नागैस्तुरंगैश्च भग्नाक्षैश्च महारथैः ।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः

hayairnāgaisturaṃgaiśca bhagnākṣaiśca mahārathaiḥ |
hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ

ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे
निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् ।
तथैव वीरः परिगृह्य तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये

tataḥ kapistān dhvajinīpatīn raṇe
nihatya vīrān sabalān savāhanān |
tathaiva vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ
kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye