सर्ग 47: राजकुमार अक्ष का वध

सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान्
हनूमता सानुचरान् सवाहनान् ।
निशम्य राजा समरोद्धतोन्मुखं
कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षम्

senāpatīn pañca sa tu pramāpitān
hanūmatā sānucarān savāhanān |
niśamya rājā samaroddhatonmukhaṃ
kumāramakṣaṃ prasamaikṣatākṣam

स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः
प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः ।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो
द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः

sa tasya dṛṣṭyarpaṇasampracoditaḥ
pratāpavān kāñcanacitrakārmukaḥ |
samutpapātātha sadasyudīrito
dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ

ततो महान् बालदिवाकरप्रभं
प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् ।
रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान्
महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः

tato mahān bāladivākaraprabhaṃ
prataptajāmbūnadajālasaṃtatam |
rathaṃ samāsthāya yayau sa vīryavān
mahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ

ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं
प्रतप्तजाम्बूनदजालचित्रितम् ।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं
मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम्

tatastapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ
prataptajāmbūnadajālacitritam |
patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ
manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam

सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं
तडित्प्रभं व्योमचरं समाहितम् ।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्

surāsurādhṛṣyamasaṅgacāriṇaṃ
taḍitprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam |
satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ
yathākramāveśitaśaktitomaram

विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना
सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा ।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः
स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः

virājamānaṃ pratipūrṇavastunā
sahemadāmnā śaśisūryavarcasā |
divākarābhaṃ rathamāsthitastataḥ
sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ

स पूरयन् खं च महीं च साचलां
तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः ।
बलैः समेतैः सहतोरणस्थितं
समर्थमासीनमुपागमत् कपिम्

sa pūrayan khaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ
turaṅgamātaṅgamahārathasvanaiḥ |
balaiḥ sametaiḥ sahatoraṇasthitaṃ
samarthamāsīnamupāgamat kapim

स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो
युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये ।
अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमं
समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा

sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo
yugāntakālāgnimiva prajākṣaye |
avasthitaṃ vismitajātasambhramaṃ
samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā

स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः
पराक्रमं चारिषु रावणात्मजः ।
विचारयन् स्वं च बलं महाबलो
युगक्षये सूर्य इवाभिवर्धत

sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ
parākramaṃ cāriṣu rāvaṇātmajaḥ |
vicārayan svaṃ ca balaṃ mahābalo
yugakṣaye sūrya ivābhivardhata

स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं
स्थितः स्थिरः संयति दुर्निवारणम् ।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे
प्रचोदयामास शितैः शरैस्त्रिभिः

sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ
sthitaḥ sthiraḥ saṃyati durnivāraṇam |
samāhitātmā hanumantamāhave
pracodayāmāsa śitaiḥ śaraistribhiḥ

ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं
जितश्रमं शत्रुपराजयोचितम् ।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसं
सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः

tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ
jitaśramaṃ śatruparājayocitam |
avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaṃ
sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ

स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
समाससादाशुपराक्रमः कपिम् ।
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः
सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः

sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ
samāsasādāśuparākramaḥ kapim |
tayorbabhūvāpratimaḥ samāgamaḥ
surāsurāṇāmapi sambhramapradaḥ

ररास भूमिर्न तताप भानुमान्
ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।
कपेः कुमारस्य च वीर्यसंयुगं
ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे

rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumān
vavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ |
kapeḥ kumārasya ca vīryasaṃyugaṃ
nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe

स तस्य वीरः सुमुखान् पतत्रिणः
सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान् ।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववि-
च्छरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यताडयत्

sa tasya vīraḥ sumukhān patatriṇaḥ
suvarṇapuṅkhān saviṣānivoragān |
samādhisaṃyogavimokṣatattvavi-
ccharānatha trīn kapimūrdhnyatāḍayat

स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः
क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तनेत्रः ।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्
व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः

sa taiḥ śarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ
kṣarannasṛgdigdhavivṛttanetraḥ |
navoditādityanibhaḥ śarāṃśumān
vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ

ततः प्लवङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः

tataḥ plavaṅgādhipamantrisattamaḥ
samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe |
udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ
jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ

स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली
विवृद्धकोपो बलवीर्यसंवृतः ।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं
ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा

sa mandarāgrastha ivāṃśumālī
vivṛddhakopo balavīryasaṃvṛtaḥ |
kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ
dadāha netrāgnimarīcibhistadā

ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः
शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः ।
शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले
बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे

tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ
śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ |
śarān mumocāśu harīśvarācale
balāhako vṛṣṭimivācalottame

कपिस्ततस्तं रणचण्डविक्रमं
प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् ।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे
ननाद हर्षाद् घनतुल्यनिःस्वनः

kapistatastaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ
pravṛddhatejobalavīryasāyakam |
kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge
nanāda harṣād ghanatulyaniḥsvanaḥ

स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः
प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं
गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः

sa bālabhāvād yudhi vīryadarpitaḥ
pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ |
samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ
gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ

स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै-
श्चकार नादं घननादनिःस्वनः ।
समुत्सहेनाशु नभः समारुजन्
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः

sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitai-
ścakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ |
samutsahenāśu nabhaḥ samārujan
bhujoruvikṣepaṇaghoradarśanaḥ

तमुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली
स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।
रथी रथश्रेष्ठतरः किरन् शरैः
पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः

tamutpatantaṃ samabhidravad balī
sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān |
rathī rathaśreṣṭhataraḥ kiran śaraiḥ
payodharaḥ śailamivāśmavṛṣṭibhiḥ

स ताञ्छरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयं-
श्चचार वीरः पथि वायुसेविते ।
शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन्
मनोजवः संयति भीमविक्रमः

sa tāñcharāṃstasya harirvimokṣayaṃ-
ścacāra vīraḥ pathi vāyusevite |
śarāntare mārutavad viniṣpatan
manojavaḥ saṃyati bhīmavikramaḥ

तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं
खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः ।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा
जगाम चिन्तां स च मारुतात्मजः

tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ
khamāstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ |
avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā
jagāma cintāṃ sa ca mārutātmajaḥ

ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः
कुमारवर्येण महात्मना नदन् ।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्
विचिन्तयामास रणे पराक्रमम्

tataḥ śarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ
kumāravaryeṇa mahātmanā nadan |
mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavid
vicintayāmāsa raṇe parākramam

अबालवद् बालदिवाकरप्रभः
करोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।
न चास्य सर्वाहवकर्मशालिनः
प्रमापणे मे मतिरत्र जायते

abālavad bāladivākaraprabhaḥ
karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ |
na cāsya sarvāhavakarmaśālinaḥ
pramāpaṇe me matiratra jāyate

अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः
समाहितश्चातिसहश्च संयुगे ।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं
सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः

ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryataḥ
samāhitaścātisahaśca saṃyuge |
asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ
sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ

पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः-
समीक्षते मां प्रमुखोऽग्रतः स्थितः ।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्
सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः

parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ-
samīkṣate māṃ pramukho'grataḥ sthitaḥ |
parākramo hyasya manāṃsi kampayet
surāsurāṇāmapi śīghrakāriṇaḥ

न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः
पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।
प्रमापणं ह्यस्य ममाद्य रोचते
न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः

na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ
parākramo hyasya raṇe vivardhate |
pramāpaṇaṃ hyasya mamādya rocate
na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ

इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्
स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा
मतिं च चक्रेऽस्य वधे तदानीम्

iti pravegaṃ tu parasya tarkayan
svakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān |
cakāra vegaṃ tu mahābalastadā
matiṃ ca cakre'sya vadhe tadānīm

स तस्य तानष्ट वरान् महाहयान्
समाहितान् भारसहान् विवर्तने ।
जघान वीरः पथि वायुसेविते
तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः

sa tasya tānaṣṭa varān mahāhayān
samāhitān bhārasahān vivartane |
jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite
talaprahāraiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ

ततस्तलेनाभिहतो महारथः
स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः ।
स भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः
पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात्

tatastalenābhihato mahārathaḥ
sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |
sa bhagnanīḍaḥ parivṛttakūbaraḥ
papāta bhūmau hatavājirambarāt

स तं परित्यज्य महारथो रथं
सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन् ।
ततोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्
विहाय देहं मरुतामिवालयम्

sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ
sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ khamutpatan |
tato'bhiyogādṛṣirugravīryavān
vihāya dehaṃ marutāmivālayam

कपिस्ततस्तं विचरन्तमम्बरे
पतत्त्रिराजानिलसिद्धसेविते ।
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः
क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम्

kapistatastaṃ vicarantamambare
patattrirājānilasiddhasevite |
sametya taṃ mārutavegavikramaḥ
krameṇa jagrāha ca pādayordṛḍham

स तं समाविध्य सहस्रशः कपि-
र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः ।
मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो
महीतले संयति वानरोत्तमः

sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapi-
rmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ |
mumoca vegāt pitṛtulyavikramo
mahītale saṃyati vānarottamaḥ

स भग्नबाहूरुकटीपयोधरः
क्षरन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः ।
सम्भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो
हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः

sa bhagnabāhūrukaṭīpayodharaḥ
kṣarannasṛṅnirmathitāsthilocanaḥ |
sambhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano
hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ

महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं
चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम् ।
महर्षिभिश्चक्रचरैः समागतैः
समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै-
र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः

mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ
cakāra rakṣo'dhipatermahadbhayam |
maharṣibhiścakracaraiḥ samāgataiḥ
sametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ |
suraiśca sendrairbhṛśajātavismayai-
rhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ

निहत्य तं वज्रिसुतोपमं रणे
कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् ।
तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये

nihatya taṃ vajrisutopamaṃ raṇe
kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam |
tadeva vīro'bhijagāma toraṇaṃ
kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye