सर्ग 38: चित्रकूट का कौआ और चूड़ामणि

ततः स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन तोषितः ।
सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः

tataḥ sa kapiśārdūlastena vākyena toṣitaḥ |
sītāmuvāca tacchrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने ।
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च

yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |
sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca

स्त्रीत्वान्न त्वं समर्थासि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।
मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

strītvānna tvaṃ samarthāsi sāgaraṃ vyativartitum |
māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam

द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते ।
रामादन्यस्य नार्हामि संसर्गमिति जानकि

dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |
rāmādanyasya nārhāmi saṃsargamiti jānaki

एतत् ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः ।
का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद् वचनमीदृशम्

etat te devi sadṛśaṃ patnyāstasya mahātmanaḥ |
kā hyanyā tvāmṛte devi brūyād vacanamīdṛśam

श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।
चेष्टितं यत् त्वया देवि भाषितं च ममाग्रतः

śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
ceṣṭitaṃ yat tvayā devi bhāṣitaṃ ca mamāgrataḥ

कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत् समुदीरितम्

kāraṇairbahubhirdevi rāmapriyacikīrṣayā |
snehapraskannamanasā mayaitat samudīritam

लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद् दुस्तरत्वान्महोदधेः ।
सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत् समुदीरितम्

laṅkāyā duṣpraveśatvād dustaratvānmahodadheḥ |
sāmarthyādātmanaścaiva mayaitat samudīritam

इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुनन्दिना ।
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथा तदुदाहृतम्

icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghunandinā |
gurusnehena bhaktyā ca nānyathā tadudāhṛtam

यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते ।
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद् राघवो हि यत्

yadi notsahase yātuṃ mayā sārdhamanindite |
abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyād rāghavo hi yat

एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा ।
उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम्

evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |
uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram

इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम् ।
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पदे

idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |
śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare pade

तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।
तस्मिन् सिद्धाश्रिते देशे मन्दाकिन्यविदूरतः

tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |
tasmin siddhāśrite deśe mandākinyavidūrataḥ

तस्योपवनखण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।
विहृत्य सलिले क्लिन्नो ममाङ्के समुपाविशः

tasyopavanakhaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |
vihṛtya salile klinno mamāṅke samupāviśaḥ

ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् ।
तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसम्

tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |
tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmi sma vāyasam

दारयन् स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते ।
न चाप्युपारमन्मांसाद् भक्षार्थी बलिभोजनः

dārayan sa ca māṃ kākastatraiva parilīyate |
na cāpyupāramanmāṃsād bhakṣārthī balibhojanaḥ

उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणे ।
स्रंसमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम्

utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇe |
sraṃsamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham

त्वया विहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।
भक्ष्यगृद्धेन काकेन दारिता त्वामुपागता

tvayā vihasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |
bhakṣyagṛddhena kākena dāritā tvāmupāgatā

ततः श्रान्ताहमुत्सङ्गमासीनस्य तवाविशम् ।
क्रुध्यन्तीव प्रहृष्टेन त्वयाहं परिसान्त्विता

tataḥ śrāntāhamutsaṅgamāsīnasya tavāviśam |
krudhyantīva prahṛṣṭena tvayāhaṃ parisāntvitā

बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।
लक्षिताहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता

bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |
lakṣitāhaṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā

परिश्रमाच्च सुप्ता हे राघवाङ्केऽस्म्यहं चिरम् ।
पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः

pariśramācca suptā he rāghavāṅke'smyahaṃ ciram |
paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ

स तत्र पुनरेवाथ वायसः समुपागमत् ।
ततः सुप्तप्रबुद्धां मां राघवाङ्कात् समुत्थिताम् ।
वायसः सहसागम्य विददार स्तनान्तरे

sa tatra punarevātha vāyasaḥ samupāgamat |
tataḥ suptaprabuddhāṃ māṃ rāghavāṅkāt samutthitām |
vāyasaḥ sahasāgamya vidadāra stanāntare

पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम् ।
ततः समुत्थितो रामो मुक्तैः शोणितबिन्दुभिः

punaḥ punarathotpatya vidadāra sa māṃ bhṛśam |
tataḥ samutthito rāmo muktaiḥ śoṇitabindubhiḥ

स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा ।
आशीविष इव क्रुद्धः श्वसन् वाक्यमभाषत

sa māṃ dṛṣṭvā mahābāhurvitunnāṃ stanayostadā |
āśīviṣa iva kruddhaḥ śvasan vākyamabhāṣata

केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् ।
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना

kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram |
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā

वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समवैक्षत ।
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम्

vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samavaikṣata |
nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam

पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ।
धरान्तरं गतः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः

putraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ |
dharāntaraṃ gataḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ

ततस्तस्मिन् महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ।
वायसे कृतवान् क्रूरां मतिं मतिमतां वरः

tatastasmin mahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ |
vāyase kṛtavān krūrāṃ matiṃ matimatāṃ varaḥ

स दर्भसंस्तराद् गृह्य ब्रह्मणोऽस्त्रेण योजयत् ।
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम्

sa darbhasaṃstarād gṛhya brahmaṇo'streṇa yojayat |
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam

स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ।
ततस्तु वायसं दर्भः सोऽम्बरेऽनुजगाम ह

sa taṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati |
tatastu vāyasaṃ darbhaḥ so'mbare'nujagāma ha

अनुसृष्टस्तदा काको जगाम विविधां गतिम् ।
त्राणकाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह

anusṛṣṭastadā kāko jagāma vividhāṃ gatim |
trāṇakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha

स पित्रा च परित्यक्तः सर्वैश्च परमर्षिभिः ।
त्रीँल्लोकान् सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः

sa pitrā ca parityaktaḥ sarvaiśca paramarṣibhiḥ |
trīm̐llokān samparikramya tameva śaraṇaṃ gataḥ

स तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् ।
वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत्

sa taṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
vadhārhamapi kākutsthaḥ kṛpayā paryapālayat

परिद्यूनं विवर्णं च पतमानं तमब्रवीत् ।
मोघमस्त्रं न शक्यं तु ब्राह्मं कर्तुं तदुच्यताम्

paridyūnaṃ vivarṇaṃ ca patamānaṃ tamabravīt |
moghamastraṃ na śakyaṃ tu brāhmaṃ kartuṃ taducyatām

ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ।
दत्त्वा तु दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः

tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam |
dattvā tu dakṣiṇaṃ netraṃ prāṇebhyaḥ parirakṣitaḥ

स रामाय नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च ।
विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम्

sa rāmāya namaskṛtvā rājñe daśarathāya ca |
visṛṣṭastena vīreṇa pratipede svamālayam

मत्कृते काकमात्रेऽपि ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ।
कस्माद् यो माहरत् त्वत्तः क्षमसे तं महीपते

matkṛte kākamātre'pi brahmāstraṃ samudīritam |
kasmād yo māharat tvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate

स कुरुष्व महोत्साहां कृपां मयि नरर्षभ ।
त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते

sa kuruṣva mahotsāhāṃ kṛpāṃ mayi nararṣabha |
tvayā nāthavatī nātha hyanāthā iva dṛśyate

आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतम् ।
जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम्

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastvatta eva mayā śrutam |
jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam

अपारवारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात् सागरोपमम् ।
भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम्

apāravāramakṣobhyaṃ gāmbhīryāt sāgaropamam |
bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठो बलवान् सत्त्ववानपि ।
किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव

evamastravidāṃ śreṣṭho balavān sattvavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava

न नागा नापि गन्धर्वा न सुरा न मरुद्गणाः ।
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमीहितुम्

na nāgā nāpi gandharvā na surā na marudgaṇāḥ |
rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ pratisamīhitum

तस्य वीर्यवतः कच्चिद् यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः ।
किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान्

tasya vīryavataḥ kaccid yadyasti mayi sambhramaḥ |
kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः ।
कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः

bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ |
kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ

यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्विन्द्रसमतेजसौ ।
सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः

yadi tau puruṣavyāghrau vāyvindrasamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ

ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।
समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परंतपौ

mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete paraṃtapau

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रु भाषितम् ।
अथाब्रवीन्महातेजा हनूमान् हरियूथपः

vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśru bhāṣitam |
athābravīnmahātejā hanūmān hariyūthapaḥ

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे दुःखाभिपन्ने तु लक्ष्मणः परितप्यते

tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme duḥkhābhipanne tu lakṣmaṇaḥ paritapyate

कथंचिद् भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि शोभने

kathaṃcid bhavatī dṛṣṭā na kālaḥ pariśocitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāmantaṃ drakṣyasi śobhane

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लोकान् भस्मीकरिष्यतः

tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrau mahābalau |
tvaddarśanakṛtotsāhau lokān bhasmīkariṣyataḥ

हत्वा च समरक्रूरं रावणं सहबान्धवम् ।
राघवस्त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रति नेष्यति

hatvā ca samarakrūraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |
rāghavastvāṃ viśālākṣi svāṃ purīṃ prati neṣyati

ब्रूहि यद् राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयो वा समागताः

brūhi yad rāghavo vācyo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sugrīvo vāpi tejasvī harayo vā samāgatāḥ

इत्युक्तवति तस्मिंश्च सीता पुनरथाब्रवीत् ।
कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी

ityuktavati tasmiṃśca sītā punarathābravīt |
kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī

तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय ।
स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रियायाश्च वराङ्गनाः

taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya |
srajaśca sarvaratnāni priyāyāśca varāṅganāḥ

ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ।
पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च

aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham |
pitaraṃ mātaraṃ caiva sammānyābhiprasādya ca

अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः ।
आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम्

anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ |
ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam

अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन् वने ।
सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः

anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayan vane |
siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśanaḥ

पितृवद् वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरत् ।
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः

pitṛvad vartate rāme mātṛvanmāṃ samācarat |
hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ

वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तो न बहुभाषिता ।
राजपुत्रप्रियश्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे

vṛddhopasevī lakṣmīvān śakto na bahubhāṣitā |
rājaputrapriyaśreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me

मत्तः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ।
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान्

mattaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ |
niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān

यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरत् ।
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम

yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛttamāryamanusmarat |
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama

मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ।
यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत्

mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ |
yathā hi vānaraśreṣṭha duḥkhakṣayakaro bhavet

त्वमस्मिन् कार्यनिर्वाहे प्रमाणं हरियूथप ।
राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत्

tvamasmin kāryanirvāhe pramāṇaṃ hariyūthapa |
rāghavastvatsamārambhānmayi yatnaparo bhavet

इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ।
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज

idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ |
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja

ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ।
रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा ।
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम्

ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te |
rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtyā pāpakarmaṇā |
trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm

ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ

tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |
pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau

प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ।
अङ्गुल्या योजयामास नह्यस्य प्राभवद् भुजः

pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |
aṅgulyā yojayāmāsa nahyasya prābhavad bhujaḥ

मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च ।
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः

maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca |
sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārśvataḥ sthitaḥ

हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।
हृदयेन गतो रामं लक्ष्मणं च सलक्षणम्

harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |
hṛdayena gato rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca salakṣaṇam

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं
जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् ।
गिरिवरपवनावधूतमुक्तः
सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे

maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ
janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |
girivarapavanāvadhūtamuktaḥ
sukhitamanāḥ pratisaṃkramaṃ prapede