सर्ग 37: सीता को ले जाने का प्रस्ताव और उनका इनकार

सा सीता वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना ।
हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः

sā sītā vacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā |
hanūmantamuvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ

अमृतं विषसम्पृक्तं त्वया वानर भाषितम् ।
यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः

amṛtaṃ viṣasampṛktaṃ tvayā vānara bhāṣitam |
yacca nānyamanā rāmo yacca śokaparāyaṇaḥ

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे ।
रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति

aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe |
rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati

विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम ।
सौमित्रं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान्

vidhirnūnamasaṃhāryaḥ prāṇināṃ plavagottama |
saumitraṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥ paśya mohitān

शोकस्यास्य कथं पारं राघवोऽधिगमिष्यति ।
प्लवमानः परिक्रान्तो हतनौः सागरे यथा

śokasyāsya kathaṃ pāraṃ rāghavo'dhigamiṣyati |
plavamānaḥ parikrānto hatanauḥ sāgare yathā

राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् ।
लङ्कामुन्मथितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः

rākṣasānāṃ vadhaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam |
laṅkāmunmathitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ

स वाच्यः संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते ।
अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम्

sa vācyaḥ saṃtvarasveti yāvadeva na pūryate |
ayaṃ saṃvatsaraḥ kālastāvaddhi mama jīvitam

वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम ।
रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम

vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṅgama |
rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama

विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति ।
अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम्

vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati |
anunītaḥ prayatnena na ca tat kurute matim

मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते ।
रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशंगतम्

mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate |
rāvaṇaṃ mārgate saṃkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃgatam

ज्येष्ठा कन्या कला नाम विभीषणसुता कपे ।
तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम्

jyeṣṭhā kanyā kalā nāma vibhīṣaṇasutā kape |
tayā mamaitadākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam

अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान् राक्षसपुङ्गवः ।
धृतिमाञ्छीलवान् वृद्धो रावणस्य सुसम्मतः

avindhyo nāma medhāvī vidvān rākṣasapuṅgavaḥ |
dhṛtimāñchīlavān vṛddho rāvaṇasya susammataḥ

रामात् क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत् ।
न च तस्य स दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम्

rāmāt kṣayamanuprāptaṃ rakṣasāṃ pratyacodayat |
na ca tasya sa duṣṭātmā śṛṇoti vacanaṃ hitam

आशंसेयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः ।
अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः

āśaṃseyaṃ hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ |
antarātmā hi me śuddhastasmiṃśca bahavo guṇāḥ

उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता ।
विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे

utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvamānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā |
vikramaśca prabhāvaśca santi vānara rāghave

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जघान यः ।
जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत्

caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ |
janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kastasya nodvijet

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः ।
अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा

na sa śakyastulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ |
ahaṃ tasyānubhāvajñā śakrasyeva pulomajā

शरजालांशुमान् शूरः कपे रामदिवाकरः ।
शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति

śarajālāṃśumān śūraḥ kape rāmadivākaraḥ |
śatrurakṣomayaṃ toyamupaśoṣaṃ nayiṣyati

इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् ।
अश्रुसम्पूर्णवदनामुवाच हनुमान् कपिः

iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām |
aśrusampūrṇavadanāmuvāca hanumān kapiḥ

श्रुत्वैव च वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम्

śrutvaiva ca vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ |
camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṃkulām

अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव सराक्षसात् ।
अस्माद् दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते

athavā mocayiṣyāmi tvāmadyaiva sarākṣasāt |
asmād duḥkhādupāroha mama pṛṣṭhamanindite

त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम् ।
शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम्

tvāṃ tu pṛṣṭhagatāṃ kṛtvā saṃtariṣyāmi sāgaram |
śaktirasti hi me voḍhuṃ laṅkāmapi sarāvaṇām

अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि ।
प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः

ahaṃ prasravaṇasthāya rāghavāyādya maithili |
prāpayiṣyāmi śakrāya havyaṃ hutamivānalaḥ

द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ।
व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा

drakṣyasyadyaiva vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam |
vyavasāyasamāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavadhe yathā

त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम् ।
पुरंदरमिवासीनं नगराजस्य मूर्धनि

tvaddarśanakṛtotsāhamāśramasthaṃ mahābalam |
puraṃdaramivāsīnaṃ nagarājasya mūrdhani

पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने ।
योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी

pṛṣṭhamāroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane |
yogamanviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī

कथयन्तीव शशिना संगमिष्यसि रोहिणी ।
मत्पृष्ठमधिरोह त्वं तराकाशं महार्णवम्

kathayantīva śaśinā saṃgamiṣyasi rohiṇī |
matpṛṣṭhamadhiroha tvaṃ tarākāśaṃ mahārṇavam

नहि मे सम्प्रयातस्य त्वामितो नयतोऽङ्गने ।
अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः

nahi me samprayātasya tvāmito nayato'ṅgane |
anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ

यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयम् ।
यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसम्

yathaivāhamiha prāptastathaivāhamasaṃśayam |
yāsyāmi paśya vaidehi tvāmudyamya vihāyasam

मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम् ।
हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत्

maithilī tu hariśreṣṭhācchrutvā vacanamadbhutam |
harṣavismitasarvāṅgī hanūmantamathābravīt

हनूमन् दूरमध्वानं कथं मां नेतुमिच्छसि ।
तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप

hanūman dūramadhvānaṃ kathaṃ māṃ netumicchasi |
tadeva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa

कथं चाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि ।
सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ

kathaṃ cālpaśarīrastvaṃ māmito netumicchasi |
sakāśaṃ mānavendrasya bharturme plavagarṣabha

सीतायास्तु वचः श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
चिन्तयामास लक्ष्मीवान् नवं परिभवं कृतम्

sītāyāstu vacaḥ śrutvā hanūmān mārutātmajaḥ |
cintayāmāsa lakṣmīvān navaṃ paribhavaṃ kṛtam

न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वासितेक्षणा ।
तस्मात् पश्यतु वैदेही यद् रूपं मम कामतः

na me jānāti sattvaṃ vā prabhāvaṃ vāsitekṣaṇā |
tasmāt paśyatu vaidehī yad rūpaṃ mama kāmataḥ

इति संचिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः ।
दर्शयामास सीतायाः स्वरूपमरिमर्दनः

iti saṃcintya hanumāṃstadā plavagasattamaḥ |
darśayāmāsa sītāyāḥ svarūpamarimardanaḥ

स तस्मात् पादपाद् धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः ।
ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात्

sa tasmāt pādapād dhīmānāplutya plavagarṣabhaḥ |
tato vardhitumārebhe sītāpratyayakāraṇāt

मेरुमन्दरसंकाशो बभौ दीप्तानलप्रभः ।
अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः

merumandarasaṃkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ |
agrato vyavatasthe ca sītāyā vānararṣabhaḥ

हरिः पर्वतसंकाशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः ।
वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत्

hariḥ parvatasaṃkāśastāmravaktro mahābalaḥ |
vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīmidamabravīt

सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम् ।
लङ्कामिमां सनाथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे

saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām |
laṅkāmimāṃ sanāthāṃ vā nayituṃ śaktirasti me

तदवस्थाप्यतां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया ।
विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्

tadavasthāpyatāṃ buddhiralaṃ devi vikāṅkṣayā |
viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam

तं दृष्ट्वाचलसंकाशमुवाच जनकात्मजा ।
पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम्

taṃ dṛṣṭvācalasaṃkāśamuvāca janakātmajā |
padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे ।
वायोरिव गतिश्चापि तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम्

tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape |
vāyoriva gatiścāpi tejaścāgnerivādbhutam

प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति ।
उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरयूथप

prākṛto'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmimāgantumarhati |
udadheraprameyasya pāraṃ vānarayūthapa

जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम ।
अवश्यं सम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिरिवात्मनः

jānāmi gamane śaktiṃ nayane cāpi te mama |
avaśyaṃ sampradhāryāśu kāryasiddhirivātmanaḥ

अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह ।
वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत् तव

ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mayā gantuṃ tvayā saha |
vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayet tava

अहमाकाशमासक्ता उपर्युपरि सागरम् ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भूयो वेगेन गच्छतः

ahamākāśamāsaktā uparyupari sāgaram |
prapateyaṃ hi te pṛṣṭhād bhūyo vegena gacchataḥ

पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले ।
भवेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम्

patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule |
bhaveyamāśu vivaśā yādasāmannamuttamam

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन ।
कलत्रवति संदेहस्त्वयि स्यादप्यसंशयम्

na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana |
kalatravati saṃdehastvayi syādapyasaṃśayam

ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना

hriyamāṇāṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
anugaccheyurādiṣṭā rāvaṇena durātmanā

तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गरपाणिभिः ।
भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान्

taistvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ |
bhavestvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः ।
कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम्

sāyudhā bahavo vyomni rākṣasāstvaṃ nirāyudhaḥ |
kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum

युध्यमानस्य रक्षोभिस्ततस्तैः क्रूरकर्मभिः ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भयार्ता कपिसत्तम

yudhyamānasya rakṣobhistatastaiḥ krūrakarmabhiḥ |
prapateyaṃ hi te pṛṣṭhād bhayārtā kapisattama

अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च ।
कथंचित् साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम

atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca |
kathaṃcit sāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama

अथवा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते ।
पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः

athavā yudhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te |
patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद् विशसेयुरथापि वा ।
अनवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ

māṃ vā hareyustvaddhastād viśaseyurathāpi vā |
anavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau

अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता ।
त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन्निष्फल एव तु

ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhirabhitarjitā |
tvatprayatno hariśreṣṭha bhavenniṣphala eva tu

कामं त्वमपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान् ।
राघवस्य यशो हीयेत् त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः

kāmaṃ tvamapi paryāpto nihantuṃ sarvarākṣasān |
rāghavasya yaśo hīyet tvayā śastaistu rākṣasaiḥ

अथवाऽऽदाय रक्षांसि न्यसेयुः संवृते हि माम् ।
यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवः

athavā''dāya rakṣāṃsi nyaseyuḥ saṃvṛte hi mām |
yatra te nābhijānīyurharayo nāpi rāghavaḥ

आरम्भस्तु मदर्थोऽयं ततस्तव निरर्थकः ।
त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः

ārambhastu madartho'yaṃ tatastava nirarthakaḥ |
tvayā hi saha rāmasya mahānāgamane guṇaḥ

मयि जीवितमायत्तं राघवस्यामितौजसः ।
भ्रातॄणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च

mayi jīvitamāyattaṃ rāghavasyāmitaujasaḥ |
bhrātṝṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca

तौ निराशौ मदर्थं च शोकसंतापकर्शितौ ।
सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम्

tau nirāśau madarthaṃ ca śokasaṃtāpakarśitau |
saha sarvarkṣaharibhistyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham

भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर ।
नाहं स्प्रष्टुं स्वतो गात्रमिच्छेयं वानरोत्तम

bharturbhaktiṃ puraskṛtya rāmādanyasya vānara |
nāhaṃ spraṣṭuṃ svato gātramiccheyaṃ vānarottama

यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात् ।
अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती

yadahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya gatā balāt |
anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सराक्षसम् ।
मामितो गृह्य गच्छेत तत् तस्य सदृशं भवेत्

yadi rāmo daśagrīvamiha hatvā sarākṣasam |
māmito gṛhya gaccheta tat tasya sadṛśaṃ bhavet

श्रुताश्च दृष्टा हि मया पराक्रमा
महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः ।
न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा
भवन्ति रामेण समा हि संयुगे

śrutāśca dṛṣṭā hi mayā parākramā
mahātmanastasya raṇāvamardinaḥ |
na devagandharvabhujaṅgarākṣasā
bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge

समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं
महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् ।
सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं
हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम्

samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ
mahābalaṃ vāsavatulyavikramam |
salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ
hutāśanaṃ dīptamivānileritam

सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं
दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम् ।
सहेत को वानरमुख्य संयुगे
युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम्

salakṣmaṇaṃ rāghavamājimardanaṃ
diśāgajaṃ mattamiva vyavasthitam |
saheta ko vānaramukhya saṃyuge
yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam

स मे कपिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं प्रियं
सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय ।
चिराय रामं प्रति शोककर्शितां
कुरुष्व मां वानरवीर हर्षिताम्

sa me kapiśreṣṭha salakṣmaṇaṃ priyaṃ
sayūthapaṃ kṣipramihopapādaya |
cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ
kuruṣva māṃ vānaravīra harṣitām