सर्ग 36: श्रीराम की मुद्रिका

भूय एव महातेजा हनूमान् पवनात्मजः ।
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात्

bhūya eva mahātejā hanūmān pavanātmajaḥ |
abravīt praśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt

वानरोऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः ।
रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम्

vānaro'haṃ mahābhāge dūto rāmasya dhīmataḥ |
rāmanāmāṅkitaṃ cedaṃ paśya devyaṅgulīyakam

प्रत्ययार्थं तवानीतं तेन दत्तं महात्मना ।
समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि

pratyayārthaṃ tavānītaṃ tena dattaṃ mahātmanā |
samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hyasi

गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषितम् ।
भर्तारमिव सम्प्राप्तं जानकी मुदिताभवत्

gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣitam |
bhartāramiva samprāptaṃ jānakī muditābhavat

चारु तद् वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
बभूव हर्षोदग्रं च राहुमुक्त इवोडुराट्

cāru tad vadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
babhūva harṣodagraṃ ca rāhumukta ivoḍurāṭ

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुः संदेशहर्षिता ।
परितुष्टा प्रियं कृत्वा प्रशशंस महाकपिम्

tataḥ sā hrīmatī bālā bhartuḥ saṃdeśaharṣitā |
parituṣṭā priyaṃ kṛtvā praśaśaṃsa mahākapim

विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम ।
येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम्

vikrāntastvaṃ samarthastvaṃ prājñastvaṃ vānarottama |
yenedaṃ rākṣasapadaṃ tvayaikena pradharṣitam

शतयोजनविस्तीर्णः सागरो मकरालयः ।
विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः

śatayojanavistīrṇaḥ sāgaro makarālayaḥ |
vikramaślāghanīyena kramatā goṣpadīkṛtaḥ

नहि त्वां प्राकृतं मन्ये वानरं वानरर्षभ ।
यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणादपि सम्भ्रमः

nahi tvāṃ prākṛtaṃ manye vānaraṃ vānararṣabha |
yasya te nāsti saṃtrāso rāvaṇādapi sambhramaḥ

अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम् ।
यद्यसि प्रेषितस्तेन रामेण विदितात्मना

arhase ca kapiśreṣṭha mayā samabhibhāṣitum |
yadyasi preṣitastena rāmeṇa viditātmanā

प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो नह्यपरीक्षितम् ।
पराक्रममविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः

preṣayiṣyati durdharṣo rāmo nahyaparīkṣitam |
parākramamavijñāya matsakāśaṃ viśeṣataḥ

दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा सत्यसंगरः ।
लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः

diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā satyasaṃgaraḥ |
lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ

कुशली यदि काकुत्स्थः किं न सागरमेखलाम् ।
महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः

kuśalī yadi kākutsthaḥ kiṃ na sāgaramekhalām |
mahīṃ dahati kopena yugāntāgnirivotthitaḥ

अथवा शक्तिमन्तौ तौ सुराणामपि निग्रहे ।
ममैव तु न दुःखानामस्ति मन्ये विपर्ययः

athavā śaktimantau tau surāṇāmapi nigrahe |
mamaiva tu na duḥkhānāmasti manye viparyayaḥ

कच्चिन्न व्यथते रामः कच्चिन्न परितप्यते ।
उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः

kaccinna vyathate rāmaḥ kaccinna paritapyate |
uttarāṇi ca kāryāṇi kurute puruṣottamaḥ

कच्चिन्न दीनः सम्भ्रान्तः कार्येषु च न मुह्यति ।
कच्चित् पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेः सुतः

kaccinna dīnaḥ sambhrāntaḥ kāryeṣu ca na muhyati |
kaccit puruṣakāryāṇi kurute nṛpateḥ sutaḥ

द्विविधं त्रिविधोपायमुपायमपि सेवते ।
विजिगीषुः सुहृत् कच्चिन्मित्रेषु च परंतपः

dvividhaṃ trividhopāyamupāyamapi sevate |
vijigīṣuḥ suhṛt kaccinmitreṣu ca paraṃtapaḥ

कच्चिन्मित्राणि लभतेऽमित्रैश्चाप्यभिगम्यते ।
कच्चित् कल्याणमित्रश्च मित्रैश्चापि पुरस्कृतः

kaccinmitrāṇi labhate'mitraiścāpyabhigamyate |
kaccit kalyāṇamitraśca mitraiścāpi puraskṛtaḥ

कच्चिदाशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः ।
कच्चित् पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते

kaccidāśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ |
kaccit puruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate

कच्चिन्न विगतस्नेहो विवासान्मयि राघवः ।
कच्चिन्मां व्यसनादस्मान्मोक्षयिष्यति राघवः

kaccinna vigatasneho vivāsānmayi rāghavaḥ |
kaccinmāṃ vyasanādasmānmokṣayiṣyati rāghavaḥ

सुखानामुचितो नित्यमसुखानामनूचितः ।
दुःखमुत्तरमासाद्य कच्चिद् रामो न सीदति

sukhānāmucito nityamasukhānāmanūcitaḥ |
duḥkhamuttaramāsādya kaccid rāmo na sīdati

कौसल्यायास्तथा कच्चित् सुमित्रायास्तथैव च ।
अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित् कुशलं भरतस्य च

kausalyāyāstathā kaccit sumitrāyāstathaiva ca |
abhīkṣṇaṃ śrūyate kaccit kuśalaṃ bharatasya ca

मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः ।
कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति

mannimittena mānārhaḥ kaccicchokena rāghavaḥ |
kaccinnānyamanā rāmaḥ kaccinmāṃ tārayiṣyati

कच्चिदक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः ।
ध्वजिनीं मन्त्रिभिर्गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते

kaccidakṣauhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dhvajinīṃ mantribhirguptāṃ preṣayiṣyati matkṛte

वानराधिपतिः श्रीमान् सुग्रीवः कच्चिदेष्यति ।
मत्कृते हरिभिर्वीरैर्वृतो दन्तनखायुधैः

vānarādhipatiḥ śrīmān sugrīvaḥ kaccideṣyati |
matkṛte haribhirvīrairvṛto dantanakhāyudhaiḥ

कच्चिच्च लक्ष्मणः शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः ।
अस्त्रविच्छरजालेन राक्षसान् विधमिष्यति

kaccicca lakṣmaṇaḥ śūraḥ sumitrānandavardhanaḥ |
astraviccharajālena rākṣasān vidhamiṣyati

रौद्रेण कच्चिदस्त्रेण रामेण निहतं रणे ।
द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम्

raudreṇa kaccidastreṇa rāmeṇa nihataṃ raṇe |
drakṣyāmyalpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam

कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं
तस्याननं पद्मसमानगन्धि ।
मया विना शुष्यति शोकदीनं
जलक्षये पद्ममिवातपेन

kaccinna taddhemasamānavarṇaṃ
tasyānanaṃ padmasamānagandhi |
mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ
jalakṣaye padmamivātapena

धर्मापदेशात् त्यजतः स्वराज्यं
मां चाप्यरण्यं नयतः पदातेः ।
नासीद् यथा यस्य न भीर्न शोकः
कच्चित् स धैर्यं हृदये करोति

dharmāpadeśāt tyajataḥ svarājyaṃ
māṃ cāpyaraṇyaṃ nayataḥ padāteḥ |
nāsīd yathā yasya na bhīrna śokaḥ
kaccit sa dhairyaṃ hṛdaye karoti

न चास्य माता न पिता न चान्यः
स्नेहाद् विशिष्टोऽस्ति मया समो वा ।
तावद्ध्यहं दूत जिजीविषेयं
यावत् प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य

na cāsya mātā na pitā na cānyaḥ
snehād viśiṣṭo'sti mayā samo vā |
tāvaddhyahaṃ dūta jijīviṣeyaṃ
yāvat pravṛttiṃ śṛṇuyāṃ priyasya

इतीव देवी वचनं महार्थं
तं वानरेन्द्रं मधुरार्थमुक्त्वा ।
श्रोतुं पुनस्तस्य वचोऽभिरामं
रामार्थयुक्तं विरराम रामा

itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ
taṃ vānarendraṃ madhurārthamuktvā |
śrotuṃ punastasya vaco'bhirāmaṃ
rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā

सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर्भीमविक्रमः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत्

sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutirbhīmavikramaḥ |
śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt

न त्वामिहस्थां जानीते रामः कमललोचनः ।
तेन त्वां नानयत्याशु शचीमिव पुरंदरः

na tvāmihasthāṃ jānīte rāmaḥ kamalalocanaḥ |
tena tvāṃ nānayatyāśu śacīmiva puraṃdaraḥ

श्रुत्वैव च वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसंयुताम्

śrutvaiva ca vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ |
camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṃyutām

विष्टम्भयित्वा बाणौघैरक्षोभ्यं वरुणालयम् ।
करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम्

viṣṭambhayitvā bāṇaughairakṣobhyaṃ varuṇālayam |
kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām

तत्र यद्यन्तरा मृत्युर्यदि देवा महासुराः ।
स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तानपि वधिष्यति

tatra yadyantarā mṛtyuryadi devā mahāsurāḥ |
sthāsyanti pathi rāmasya sa tānapi vadhiṣyati

तवादर्शनजेनार्ये शोकेन परिपूरितः ।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः

tavādarśanajenārye śokena paripūritaḥ |
na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ

मन्दरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च ।
मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा दर्दुरेण च

mandareṇa ca te devi śape mūlaphalena ca |
malayena ca vindhyena meruṇā dardureṇa ca

यथा सुनयनं वल्गु बिम्बोष्ठं चारुकुण्डलम् ।
मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम्

yathā sunayanaṃ valgu bimboṣṭhaṃ cārukuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandramivoditam

क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ ।
शतक्रतुमिवासीनं नागपृष्ठस्य मूर्धनि

kṣipraṃ drakṣyasi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau |
śatakratumivāsīnaṃ nāgapṛṣṭhasya mūrdhani

न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चैव मधु सेवते ।
वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम्

na māṃsaṃ rāghavo bhuṅkte na caiva madhu sevate |
vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktamaśnāti pañcamam

नैव दंशान् न मशकान् न कीटान् न सरीसृपान् ।
राघवोऽपनयेद् गात्रात् त्वद्गतेनान्तरात्मना

naiva daṃśān na maśakān na kīṭān na sarīsṛpān |
rāghavo'panayed gātrāt tvadgatenāntarātmanā

नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः ।
नान्यच्चिन्तयते किंचित् स तु कामवशं गतः

nityaṃ dhyānaparo rāmo nityaṃ śokaparāyaṇaḥ |
nānyaccintayate kiṃcit sa tu kāmavaśaṃ gataḥ

अनिद्रः सततं रामः सुप्तोऽपि च नरोत्तमः ।
सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन् प्रतिबुध्यते

anidraḥ satataṃ rāmaḥ supto'pi ca narottamaḥ |
sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharan pratibudhyate

दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यच्चान्यत् स्त्रीमनोहरम् ।
बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते

dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yaccānyat strīmanoharam |
bahuśo hā priyetyevaṃ śvasaṃstvāmabhibhāṣate

स देवि नित्यं परितप्यमान-
स्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः ।
धृतव्रतो राजसुतो महात्मा
तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः

sa devi nityaṃ paritapyamāna-
stvāmeva sītetyabhibhāṣamāṇaḥ |
dhṛtavrato rājasuto mahātmā
tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ

सा रामसंकीर्तनवीतशोका
रामस्य शोकेन समानशोका ।
शरन्मुखेनाम्बुदशेषचन्द्रा
निशेव वैदेहसुता बभूव

sā rāmasaṃkīrtanavītaśokā
rāmasya śokena samānaśokā |
śaranmukhenāmbudaśeṣacandrā
niśeva vaidehasutā babhūva