सर्ग 34: हनुमान का स्वयं को राम का दूत बताना

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् हरिपुंगवः ।
दुःखाद् दुःखाभिभूतायाः सान्त्वमुत्तरमब्रवीत्

tasyāstad vacanaṃ śrutvā hanūmān haripuṃgavaḥ |
duḥkhād duḥkhābhibhūtāyāḥ sāntvamuttaramabravīt

अहं रामस्य संदेशाद् देवि दूतस्तवागतः ।
वैदेहि कुशली रामः स त्वां कौशलमब्रवीत्

ahaṃ rāmasya saṃdeśād devi dūtastavāgataḥ |
vaidehi kuśalī rāmaḥ sa tvāṃ kauśalamabravīt

यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः ।
स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलमब्रवीत्

yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ |
sa tvāṃ dāśarathī rāmo devi kauśalamabravīt

लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्तेऽनुचरः प्रियः ।
कृतवाञ्छोकसंतप्तः शिरसा तेऽभिवादनम्

lakṣmaṇaśca mahātejā bhartuste'nucaraḥ priyaḥ |
kṛtavāñchokasaṃtaptaḥ śirasā te'bhivādanam

सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः ।
प्रतिसंहृष्टसर्वांगी हनूमन्तमथाब्रवीत्

sā tayoḥ kuśalaṃ devī niśamya narasiṃhayoḥ |
pratisaṃhṛṣṭasarvāṃgī hanūmantamathābravīt

कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मा ।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि

kalyāṇī bata gātheyaṃ laukikī pratibhāti mā |
eti jīvantamānando naraṃ varṣaśatādapi

तयोः समागमे तस्मिन् प्रीतिरुत्पादिताद्भुता ।
परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः

tayoḥ samāgame tasmin prītirutpāditādbhutā |
paraspareṇa cālāpaṃ viśvastau tau pracakratuḥ

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
सीतायाः शोकतप्तायाः समीपमुपचक्रमे

tasyāstad vacanaṃ śrutvā hanūmān mārutātmajaḥ |
sītāyāḥ śokataptāyāḥ samīpamupacakrame

यथा यथा समीपं स हनूमानुपसर्पति ।
तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते

yathā yathā samīpaṃ sa hanūmānupasarpati |
tathā tathā rāvaṇaṃ sā taṃ sītā pariśaṅkate

अहो धिग् धिक्कृतमिदं कथितं हि यदस्य मे ।
रूपान्तरमुपागम्य स एवायं हि रावणः

aho dhig dhikkṛtamidaṃ kathitaṃ hi yadasya me |
rūpāntaramupāgamya sa evāyaṃ hi rāvaṇaḥ

तामशोकस्य शाखां तु विमुक्त्वा शोककर्शिता ।
तस्यामेवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत्

tāmaśokasya śākhāṃ tu vimuktvā śokakarśitā |
tasyāmevānavadyāṅgī dharaṇyāṃ samupāviśat

अवन्दत महाबाहुस्ततस्तां जनकात्मजाम् ।
सा चैनं भयसंत्रस्ता भूयो नैनमुदैक्षत

avandata mahābāhustatastāṃ janakātmajām |
sā cainaṃ bhayasaṃtrastā bhūyo nainamudaikṣata

तं दृष्ट्वा वन्दमानं च सीता शशिनिभानना ।
अब्रवीद् दीर्घमुच्छ्वस्य वानरं मधुरस्वरा

taṃ dṛṣṭvā vandamānaṃ ca sītā śaśinibhānanā |
abravīd dīrghamucchvasya vānaraṃ madhurasvarā

मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणः स्वयम् ।
उत्पादयसि मे भूयः संतापं तन्न शोभनम्

māyāṃ praviṣṭo māyāvī yadi tvaṃ rāvaṇaḥ svayam |
utpādayasi me bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam

स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपवान् ।
जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एव हि रावणः

svaṃ parityajya rūpaṃ yaḥ parivrājakarūpavān |
janasthāne mayā dṛṣṭastvaṃ sa eva hi rāvaṇaḥ

उपवासकृशां दीनां कामरूप निशाचर ।
संतापयसि मां भूयः संतापं तन्न शोभनम्

upavāsakṛśāṃ dīnāṃ kāmarūpa niśācara |
saṃtāpayasi māṃ bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam

अथवा नैतदेवं हि यन्मया परिशङ्कितम् ।
मनसो हि मम प्रीतिरुत्पन्ना तव दर्शनात्

athavā naitadevaṃ hi yanmayā pariśaṅkitam |
manaso hi mama prītirutpannā tava darśanāt

यदि रामस्य दूतस्त्वमागतो भद्रमस्तु ते ।
पृच्छामि त्वां हरिश्रेष्ठ प्रिया रामकथा हि मे

yadi rāmasya dūtastvamāgato bhadramastu te |
pṛcchāmi tvāṃ hariśreṣṭha priyā rāmakathā hi me

गुणान् रामस्य कथय प्रियस्य मम वानर ।
चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः

guṇān rāmasya kathaya priyasya mama vānara |
cittaṃ harasi me saumya nadīkūlaṃ yathā rayaḥ

अहो स्वप्नस्य सुखता याहमेव चिराहृता ।
प्रेषितं नाम पश्यामि राघवेण वनौकसम्

aho svapnasya sukhatā yāhameva cirāhṛtā |
preṣitaṃ nāma paśyāmi rāghaveṇa vanaukasam

स्वप्नेऽपि यद्यहं वीरं राघवं सहलक्ष्मणम् ।
पश्येयं नावसीदेयं स्वप्नोऽपि मम मत्सरी

svapne'pi yadyahaṃ vīraṃ rāghavaṃ sahalakṣmaṇam |
paśyeyaṃ nāvasīdeyaṃ svapno'pi mama matsarī

नाहं स्वप्नमिमं मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम् ।
न शक्योऽभ्युदयः प्राप्तुं प्राप्तश्चाभ्युदयो मम

nāhaṃ svapnamimaṃ manye svapne dṛṣṭvā hi vānaram |
na śakyo'bhyudayaḥ prāptuṃ prāptaścābhyudayo mama

किं नु स्याच्चित्तमोहोऽयं भवेद् वातगतिस्त्वियम् ।
उन्मादजो विकारो वा स्यादयं मृगतृष्णिका

kiṃ nu syāccittamoho'yaṃ bhaved vātagatistviyam |
unmādajo vikāro vā syādayaṃ mṛgatṛṣṇikā

अथवा नायमुन्मादो मोहोऽप्युन्मादलक्षणः ।
सम्बुध्ये चाहमात्मानमिमं चापि वनौकसम्

athavā nāyamunmādo moho'pyunmādalakṣaṇaḥ |
sambudhye cāhamātmānamimaṃ cāpi vanaukasam

इत्येवं बहुधा सीता सम्प्रधार्य बलाबलम् ।
रक्षसां कामरूपत्वान्मेने तं राक्षसाधिपम्

ityevaṃ bahudhā sītā sampradhārya balābalam |
rakṣasāṃ kāmarūpatvānmene taṃ rākṣasādhipam

एतां बुद्धिं तदा कृत्वा सीता सा तनुमध्यमा ।
न प्रतिव्याजहाराथ वानरं जनकात्मजा

etāṃ buddhiṃ tadā kṛtvā sītā sā tanumadhyamā |
na prativyājahārātha vānaraṃ janakātmajā

सीताया निश्चितं बुद्ध्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
श्रोत्रानुकूलैर्वचनैस्तदा तां सम्प्रहर्षयन्

sītāyā niścitaṃ buddhvā hanūmān mārutātmajaḥ |
śrotrānukūlairvacanaistadā tāṃ sampraharṣayan

आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तः शशी यथा ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा

āditya iva tejasvī lokakāntaḥ śaśī yathā |
rājā sarvasya lokasya devo vaiśravaṇo yathā

विक्रमेणोपपन्नश्च यथा विष्णुर्महायशाः ।
सत्यवादी मधुरवाग् देवो वाचस्पतिर्यथा

vikrameṇopapannaśca yathā viṣṇurmahāyaśāḥ |
satyavādī madhuravāg devo vācaspatiryathā

रूपवान् सुभगः श्रीमान् कंदर्प इव मूर्तिमान् ।
स्थानक्रोधे प्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः

rūpavān subhagaḥ śrīmān kaṃdarpa iva mūrtimān |
sthānakrodhe prahartā ca śreṣṭho loke mahārathaḥ

बाहुच्छायामवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः ।
अपक्रम्याश्रमपदान्मृगरूपेण राघवम्

bāhucchāyāmavaṣṭabdho yasya loko mahātmanaḥ |
apakramyāśramapadānmṛgarūpeṇa rāghavam

शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि तत्फलम् ।
अचिराद् रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान्

śūnye yenāpanītāsi tasya drakṣyasi tatphalam |
acirād rāvaṇaṃ saṃkhye yo vadhiṣyati vīryavān

क्रोधप्रमुक्तैरिषुभिर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ।
तेनाहं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशमिहागतः

krodhapramuktairiṣubhirjvaladbhiriva pāvakaiḥ |
tenāhaṃ preṣito dūtastvatsakāśamihāgataḥ

त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलमब्रवीत् ।
लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः

tvadviyogena duḥkhārtaḥ sa tvāṃ kauśalamabravīt |
lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ

अभिवाद्य महाबाहुः स त्वां कौशलमब्रवीत् ।
रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः

abhivādya mahābāhuḥ sa tvāṃ kauśalamabravīt |
rāmasya ca sakhā devi sugrīvo nāma vānaraḥ

राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलमब्रवीत् ।
नित्यं स्मरति ते रामः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः

rājā vānaramukhyānāṃ sa tvāṃ kauśalamabravīt |
nityaṃ smarati te rāmaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ

दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसीवशमागता ।
नचिराद् द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महारथम्

diṣṭyā jīvasi vaidehi rākṣasīvaśamāgatā |
nacirād drakṣyase rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham

मध्ये वानरकोटीनां सुग्रीवं चामितौजसम् ।
अहं सुग्रीवसचिवो हनूमान् नाम वानरः

madhye vānarakoṭīnāṃ sugrīvaṃ cāmitaujasam |
ahaṃ sugrīvasacivo hanūmān nāma vānaraḥ

प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ।
कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः

praviṣṭo nagarīṃ laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim |
kṛtvā mūrdhni padanyāsaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ

त्वां द्रष्टुमुपयातोऽहं समाश्रित्य पराक्रमम् ।
नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि ।
विशङ्का त्यज्यतामेषा श्रद्धत्स्व वदतो मम

tvāṃ draṣṭumupayāto'haṃ samāśritya parākramam |
nāhamasmi tathā devi yathā māmavagacchasi |
viśaṅkā tyajyatāmeṣā śraddhatsva vadato mama