सर्ग 31: हनुमान द्वारा राम-कथा का गान

एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महामतिः ।
संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह

evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ cintayitvā mahāmatiḥ |
saṃśrave madhuraṃ vākyaṃ vaidehyā vyājahāra ha

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पुण्यशीलो महाकीर्तिरिक्ष्वाकूणां महायशाः

rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |
puṇyaśīlo mahākīrtirikṣvākūṇāṃ mahāyaśāḥ

राजर्षीणां गुणश्रेष्ठस्तपसा चर्षिभिः समः ।
चक्रवर्तिकुले जातः पुरंदरसमो बले

rājarṣīṇāṃ guṇaśreṣṭhastapasā carṣibhiḥ samaḥ |
cakravartikule jātaḥ puraṃdarasamo bale

अहिंसारतिरक्षुद्रो घृणी सत्यपराक्रमः ।
मुख्यस्येक्ष्वाकुवंशस्य लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मिवर्धनः

ahiṃsāratirakṣudro ghṛṇī satyaparākramaḥ |
mukhyasyekṣvākuvaṃśasya lakṣmīvām̐llakṣmivardhanaḥ

पार्थिवव्यञ्जनैर्युक्तः पृथुश्रीः पार्थिवर्षभः ।
पृथिव्यां चतुरन्तायां विश्रुतः सुखदः सुखी

pārthivavyañjanairyuktaḥ pṛthuśrīḥ pārthivarṣabhaḥ |
pṛthivyāṃ caturantāyāṃ viśrutaḥ sukhadaḥ sukhī

तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठस्ताराधिपनिभाननः ।
रामो नाम विशेषज्ञः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्

tasya putraḥ priyo jyeṣṭhastārādhipanibhānanaḥ |
rāmo nāma viśeṣajñaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य स्वजनस्यापि रक्षिता ।
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य च परंतपः

rakṣitā svasya vṛttasya svajanasyāpi rakṣitā |
rakṣitā jīvalokasya dharmasya ca paraṃtapaḥ

तस्य सत्याभिसंधस्य वृद्धस्य वचनात् पितुः ।
सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्रजितो वनम्

tasya satyābhisaṃdhasya vṛddhasya vacanāt pituḥ |
sabhāryaḥ saha ca bhrātrā vīraḥ pravrajito vanam

तेन तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता ।
राक्षसा निहताः शूरा बहवः कामरूपिणः

tena tatra mahāraṇye mṛgayāṃ paridhāvatā |
rākṣasā nihatāḥ śūrā bahavaḥ kāmarūpiṇaḥ

जनस्थानवधं श्रुत्वा निहतौ खरदूषणौ ।
ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु

janasthānavadhaṃ śrutvā nihatau kharadūṣaṇau |
tatastvamarṣāpahṛtā jānakī rāvaṇena tu

वञ्चयित्वा वने रामं मृगरूपेण मायया ।
स मार्गमाणस्तां देवीं रामः सीतामनिन्दिताम्

vañcayitvā vane rāmaṃ mṛgarūpeṇa māyayā |
sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rāmaḥ sītāmaninditām

आससाद वने मित्रं सुग्रीवं नाम वानरम् ।
ततः स वालिनं हत्वा रामः परपुरंजयः

āsasāda vane mitraṃ sugrīvaṃ nāma vānaram |
tataḥ sa vālinaṃ hatvā rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

आयच्छत् कपिराज्यं तु सुग्रीवाय महात्मने ।
सुग्रीवेणाभिसंदिष्टा हरयः कामरूपिणः

āyacchat kapirājyaṃ tu sugrīvāya mahātmane |
sugrīveṇābhisaṃdiṣṭā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ

दिक्षु सर्वासु तां देवीं विचिन्वन्तः सहस्रशः ।
अहं सम्पातिवचनाच्छतयोजनमायतम्

dikṣu sarvāsu tāṃ devīṃ vicinvantaḥ sahasraśaḥ |
ahaṃ sampātivacanācchatayojanamāyatam

तस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः समुद्रं वेगवान् प्लुतः ।
यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मवतीं च ताम्

tasyā hetorviśālākṣyāḥ samudraṃ vegavān plutaḥ |
yathārūpāṃ yathāvarṇāṃ yathālakṣmavatīṃ ca tām

अश्रौषं राघवस्याहं सेयमासादिता मया ।
विररामैवमुक्त्वा स वाचं वानरपुंगवः

aśrauṣaṃ rāghavasyāhaṃ seyamāsāditā mayā |
virarāmaivamuktvā sa vācaṃ vānarapuṃgavaḥ

जानकी चापि तच्छ्रुत्वा विस्मयं परमं गता ।
ततः सा वक्रकेशान्ता सुकेशी केशसंवृतम् ।
उन्नम्य वदनं भीरुः शिंशपामन्ववैक्षत

jānakī cāpi tacchrutvā vismayaṃ paramaṃ gatā |
tataḥ sā vakrakeśāntā sukeśī keśasaṃvṛtam |
unnamya vadanaṃ bhīruḥ śiṃśapāmanvavaikṣata

निशम्य सीता वचनं कपेश्च
दिशश्च सर्वाः प्रदिशश्च वीक्ष्य ।
स्वयं प्रहर्षं परमं जगाम
सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती

niśamya sītā vacanaṃ kapeśca
diśaśca sarvāḥ pradiśaśca vīkṣya |
svayaṃ praharṣaṃ paramaṃ jagāma
sarvātmanā rāmamanusmarantī

सा तिर्यगूर्ध्वं च तथा ह्यधस्ता-
न्निरीक्षमाणा तमचिन्त्यबुद्धिम् ।
ददर्श पिंगाधिपतेरमात्यं
वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम्

sā tiryagūrdhvaṃ ca tathā hyadhastā-
nnirīkṣamāṇā tamacintyabuddhim |
dadarśa piṃgādhipateramātyaṃ
vātātmajaṃ sūryamivodayastham