सर्ग 30: सीता से बात करने पर हनुमान का विचार

हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।
सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जितम्

hanumānapi vikrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ |
sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjitam

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने ।
ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः

avekṣamāṇastāṃ devīṃ devatāmiva nandane |
tato bahuvidhāṃ cintāṃ cintayāmāsa vānaraḥ

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया

yāṃ kapīnāṃ sahasrāṇi subahūnyayutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante seyamāsāditā mayā

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षता ।
गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया

cāreṇa tu suyuktena śatroḥ śaktimavekṣatā |
gūḍhena caratā tāvadavekṣitamidaṃ mayā

राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयं निरीक्षिता ।
राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च

rākṣasānāṃ viśeṣaśca purī ceyaṃ nirīkṣitā |
rākṣasādhipaterasya prabhāvo rāvaṇasya ca

यथा तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकांक्षिणीम्

yathā tasyāprameyasya sarvasattvadayāvataḥ |
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṃkṣiṇīm

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्टदुःखां दुःखस्य न ह्यन्तमधिगच्छतीम्

ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām |
adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhasya na hyantamadhigacchatīm

यदि ह्यहं सतीमेनां शोकोपहतचेतनाम् ।
अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद् गमनं भवेत्

yadi hyahaṃ satīmenāṃ śokopahatacetanām |
anāśvāsya gamiṣyāmi doṣavad gamanaṃ bhavet

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।
परित्राणमपश्यन्ती जानकी जीवितं त्यजेत्

gate hi mayi tatreyaṃ rājaputrī yaśasvinī |
paritrāṇamapaśyantī jānakī jīvitaṃ tyajet

यथा च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।
समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः

yathā ca sa mahābāhuḥ pūrṇacandranibhānanaḥ |
samāśvāsayituṃ nyāyyaḥ sītādarśanalālasaḥ

निशाचरीणां प्रत्यक्षमक्षमं चाभिभाषितम् ।
कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम्

niśācarīṇāṃ pratyakṣamakṣamaṃ cābhibhāṣitam |
kathaṃ nu khalu kartavyamidaṃ kṛcchragato hyaham

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया ।
सर्वथा नास्ति संदेहः परित्यक्ष्यति जीवितम्

anena rātriśeṣeṇa yadi nāśvāsyate mayā |
sarvathā nāsti saṃdehaḥ parityakṣyati jīvitam

रामस्तु यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः ।
किमहं तं प्रतिब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम्

rāmastu yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītābravīdvacaḥ |
kimahaṃ taṃ pratibrūyāmasambhāṣya sumadhyamām

सीतासंदेशरहितं मामितस्त्वरया गतम् ।
निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रोधतीव्रेण चक्षुषा

sītāsaṃdeśarahitaṃ māmitastvarayā gatam |
nirdahedapi kākutsthaḥ krodhatīvreṇa cakṣuṣā

यदि वोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।
व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति

yadi vodyojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt |
vyarthamāgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामवस्थितः ।
शनैराश्वासयाम्यद्य संतापबहुलामिमाम्

antaraṃ tvahamāsādya rākṣasīnāmavasthitaḥ |
śanairāśvāsayāmyadya saṃtāpabahulāmimām

अहं ह्यतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः ।
वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम्

ahaṃ hyatitanuścaiva vānaraśca viśeṣataḥ |
vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīmiha saṃskṛtām

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।
रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति

yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātiriva saṃskṛtām |
rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् ।
मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता

avaśyameva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyamarthavat |
mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyamaninditā

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा ।
रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासमुपैष्यति

seyamālokya me rūpaṃ jānakī bhāṣitaṃ tathā |
rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsamupaiṣyati

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी ।
जानाना मां विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम्

tato jātaparitrāsā śabdaṃ kuryānmanasvinī |
jānānā māṃ viśālākṣī rāvaṇaṃ kāmarūpiṇam

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः ।
नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः

sītayā ca kṛte śabde sahasā rākṣasīgaṇaḥ |
nānāpraharaṇo ghoraḥ sameyādantakopamaḥ

ततो मां सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः ।
वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं महाबलाः

tato māṃ samparikṣipya sarvato vikṛtānanāḥ |
vadhe ca grahaṇe caiva kuryuryatnaṃ mahābalāḥ

तं मां शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ।
दृष्ट्वा च परिधावन्तं भवेयुः परिशङ्किताः

taṃ māṃ śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām |
dṛṣṭvā ca paridhāvantaṃ bhaveyuḥ pariśaṅkitāḥ

मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत् ।
राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृतस्वराः

mama rūpaṃ ca samprekṣya vane vicarato mahat |
rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyurvikṛtasvarāḥ

ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि ।
राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने

tataḥ kuryuḥ samāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasāmapi |
rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane

ते शूलशरनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः ।
आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन् वेगेनोद्वेगकारणात्

te śūlaśaranistriṃśavividhāyudhapāṇayaḥ |
āpateyurvimarde'smin vegenodvegakāraṇāt

संरुद्धस्तैस्तु परितो विधमे राक्षसं बलम् ।
शक्नुयां न तु सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः

saṃruddhastaistu parito vidhame rākṣasaṃ balam |
śaknuyāṃ na tu samprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ

मां वा गृह्णीयुरावृत्य बहवः शीघ्रकारिणः ।
स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत्

māṃ vā gṛhṇīyurāvṛtya bahavaḥ śīghrakāriṇaḥ |
syādiyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् ।
विपन्नं स्यात् ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम्

hiṃsābhirucayo hiṃsyurimāṃ vā janakātmajām |
vipannaṃ syāt tataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayoridam

उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते ।
सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी

uddeśe naṣṭamārge'smin rākṣasaiḥ parivārite |
sāgareṇa parikṣipte gupte vasati jānakī

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे ।
नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने

viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhirmayi saṃyuge |
nānyaṃ paśyāmi rāmasya sahāyaṃ kāryasādhane

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ।
शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम्

vimṛśaṃśca na paśyāmi yo hate mayi vānaraḥ |
śatayojanavistīrṇaṃ laṅghayeta mahodadhim

कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ।
न तु शक्ष्याम्यहं प्राप्तुं परं पारं महोदधेः

kāmaṃ hantuṃ samartho'smi sahasrāṇyapi rakṣasām |
na tu śakṣyāmyahaṃ prāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ

कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ।
न तु शक्ष्याम्यहं प्राप्तुं परं पारं महोदधेः

kāmaṃ hantuṃ samartho'smi sahasrāṇyapi rakṣasām |
na tu śakṣyāmyahaṃ prāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ

एष दोषो महान् हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।
प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे

eṣa doṣo mahān hi syānmama sītābhibhāṣaṇe |
prāṇatyāgaśca vaidehyā bhavedanabhibhāṣaṇe

भूताश्चार्था विरुध्यन्त देशकालविरोधिताः ।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा

bhūtāścārthā virudhyanta deśakālavirodhitāḥ |
viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः

arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ

न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं मम ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत्

na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ mama |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet

कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत च ।
इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान् मतिम्

kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śṛṇuyānnodvijeta ca |
iti saṃcintya hanumāṃścakāra matimān matim

राममक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुमनुकीर्तयन् ।
नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतचेतनाम्

rāmamakliṣṭakarmāṇaṃ subandhumanukīrtayan |
naināmudvejayiṣyāmi tadbandhugatacetanām

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः ।
शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन्

ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ |
śubhāni dharmayuktāni vacanāni samarpayan

श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम् ।
श्रद्धास्यति यथा सीता तथा सर्वं समादधे

śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvan giram |
śraddhāsyati yathā sītā tathā sarvaṃ samādadhe

इति स बहुविधं महाप्रभावो
जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।
मधुरमवितथं जगाद वाक्यं
द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान्

iti sa bahuvidhaṃ mahāprabhāvo
jagatipateḥ pramadāmavekṣamāṇaḥ |
madhuramavitathaṃ jagāda vākyaṃ
drumaviṭapāntaramāsthito hanūmān