सर्ग 27: त्रिजटा का स्वप्न

इत्युक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः ।
काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य दुरात्मनः

ityuktāḥ sītayā ghoraṃ rākṣasyaḥ krodhamūrcchitāḥ |
kāścijjagmustadākhyātuṃ rāvaṇasya durātmanaḥ

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो भीमदर्शनाः ।
पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन्

tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyo bhīmadarśanāḥ |
punaḥ paruṣamekārthamanarthārthamathābruvan

अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये ।
राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद् यथासुखम्

adyedānīṃ tavānārye sīte pāpaviniścaye |
rākṣasyo bhakṣayiṣyanti māṃsametad yathāsukham

सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा संतर्जितां तदा ।
राक्षसी त्रिजटा वृद्धा प्रबुद्धा वाक्यमब्रवीत्

sītāṃ tābhiranāryābhirdṛṣṭvā saṃtarjitāṃ tadā |
rākṣasī trijaṭā vṛddhā prabuddhā vākyamabravīt

आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ ।
जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च

ātmānaṃ khādatānāryā na sītāṃ bhakṣayiṣyatha |
janakasya sutāmiṣṭāṃ snuṣāṃ daśarathasya ca

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।
राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च

svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ |
rākṣasānāmabhāvāya bharturasyā bhavāya ca

एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः ।
सर्वा एवाब्रुवन् भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः

evamuktāstrijaṭayā rākṣasyaḥ krodhamūrcchitāḥ |
sarvā evābruvan bhītāstrijaṭāṃ tāmidaṃ vacaḥ

कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि ।
तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखोद्गतम्

kathayasva tvayā dṛṣṭaḥ svapno'yaṃ kīdṛśo niśi |
tāsāṃ śrutvā tu vacanaṃ rākṣasīnāṃ mukhodgatam

उवाच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम् ।
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्

uvāca vacanaṃ kāle trijaṭā svapnasaṃśritam |
gajadantamayīṃ divyāṃ śibikāmantarikṣagām

युक्तां वाजिसहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः ।
शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः

yuktāṃ vājisahasreṇa svayamāsthāya rāghavaḥ |
śuklamālyāmbaradharo lakṣmaṇena samāgataḥ

स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता ।
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतमास्थिता

svapne cādya mayā dṛṣṭā sītā śuklāmbarāvṛtā |
sāgareṇa parikṣiptaṃ śvetaparvatamāsthitā

रामेण संगता सीता भास्करेण प्रभा यथा ।
राघवश्च पुनर्दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम्

rāmeṇa saṃgatā sītā bhāskareṇa prabhā yathā |
rāghavaśca punardṛṣṭaścaturdantaṃ mahāgajam

आरूढः शैलसंकाशं चकास सहलक्ष्मणः ।
ततस्तु सूर्यसंकाशौ दीप्यमानौ स्वतेजसा

ārūḍhaḥ śailasaṃkāśaṃ cakāsa sahalakṣmaṇaḥ |
tatastu sūryasaṃkāśau dīpyamānau svatejasā

शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ ।
ततस्तस्य नगस्याग्रे ह्याकाशस्थस्य दन्तिनः

śuklamālyāmbaradharau jānakīṃ paryupasthitau |
tatastasya nagasyāgre hyākāśasthasya dantinaḥ

भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता ।
भर्तुरङ्कात् समुत्पत्य ततः कमललोचना

bhartrā parigṛhītasya jānakī skandhamāśritā |
bharturaṅkāt samutpatya tataḥ kamalalocanā

चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती ।
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः ।
सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः

candrasūryau mayā dṛṣṭā pāṇibhyāṃ parimārjatī |
tatastābhyāṃ kumārābhyāmāsthitaḥ sa gajottamaḥ |
sītayā ca viśālākṣyā laṅkāyā upari sthitaḥ

पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् ।
इहोपयातः काकुत्स्थः सीतया सह भार्यया

pāṇḍurarṣabhayuktena rathenāṣṭayujā svayam |
ihopayātaḥ kākutsthaḥ sītayā saha bhāryayā

शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः ।
ततोऽन्यत्र मया दृष्टो रामः सत्यपराक्रमः

śuklamālyāmbaradharo lakṣmaṇena sahāgataḥ |
tato'nyatra mayā dṛṣṭo rāmaḥ satyaparākramaḥ

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान् ।
आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसंनिभम्

lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha vīryavān |
āruhya puṣpakaṃ divyaṃ vimānaṃ sūryasaṃnibham

उत्तरां दिशमालोच्य प्रस्थितः पुरुषोत्तमः ।
एवं स्वप्ने मया दृष्टो रामो विष्णुपराक्रमः

uttarāṃ diśamālocya prasthitaḥ puruṣottamaḥ |
evaṃ svapne mayā dṛṣṭo rāmo viṣṇuparākramaḥ

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया ।
न हि रामो महातेजाः शक्यो जेतुं सुरासुरैः

lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha bhāryayā |
na hi rāmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ surāsuraiḥ

राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव ।
रावणश्च मया दृष्टो मुण्डस्तैलसमुक्षितः

rākṣasairvāpi cānyairvā svargaḥ pāpajanairiva |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭo muṇḍastailasamukṣitaḥ

रक्तवासाः पिबन्मत्तः करवीरकृतस्रजः ।
विमानात् पुष्पकादद्य रावणः पतितः क्षितौ

raktavāsāḥ pibanmattaḥ karavīrakṛtasrajaḥ |
vimānāt puṣpakādadya rāvaṇaḥ patitaḥ kṣitau

कृष्यमाणः स्त्रिया मुण्डो दृष्टः कृष्णाम्बरः पुनः ।
रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः

kṛṣyamāṇaḥ striyā muṇḍo dṛṣṭaḥ kṛṣṇāmbaraḥ punaḥ |
rathena kharayuktena raktamālyānulepanaḥ

पिबंस्तैलं हसन्नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः ।
गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः

pibaṃstailaṃ hasannṛtyan bhrāntacittākulendriyaḥ |
gardabhena yayau śīghraṃ dakṣiṇāṃ diśamāsthitaḥ

पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः ।
पतितोऽवाक्शिरा भूमौ गर्दभाद् भयमोहितः

punareva mayā dṛṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
patito'vākśirā bhūmau gardabhād bhayamohitaḥ

सहसोत्थाय सम्भ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः ।
उन्मत्तरूपो दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन् बहु

sahasotthāya sambhrānto bhayārto madavihvalaḥ |
unmattarūpo digvāsā durvākyaṃ pralapan bahu

दुर्गन्धं दुःसहं घोरं तिमिरं नरकोपमम् ।
मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः

durgandhaṃ duḥsahaṃ ghoraṃ timiraṃ narakopamam |
malapaṅkaṃ praviśyāśu magnastatra sa rāvaṇaḥ

प्रस्थितो दक्षिणामाशां प्रविष्टोऽकर्दमं ह्रदम् ।
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी

prasthito dakṣiṇāmāśāṃ praviṣṭo'kardamaṃ hradam |
kaṇṭhe baddhvā daśagrīvaṃ pramadā raktavāsinī

काली कर्दमलिप्तांगी दिशं याम्यां प्रकर्षति ।
एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णो महाबलः

kālī kardamaliptāṃgī diśaṃ yāmyāṃ prakarṣati |
evaṃ tatra mayā dṛṣṭaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ

रावणस्य सुताः सर्वे मुण्डास्तैलसमुक्षिताः ।
वराहेण दशग्रीवः शिशुमारेण चेन्द्रजित्

rāvaṇasya sutāḥ sarve muṇḍāstailasamukṣitāḥ |
varāheṇa daśagrīvaḥ śiśumāreṇa cendrajit

उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम् ।
एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीषणः

uṣṭreṇa kumbhakarṇaśca prayāto dakṣiṇāṃ diśam |
ekastatra mayā dṛṣṭaḥ śvetacchatro vibhīṣaṇaḥ

शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलंकृतः

śuklamālyāmbaradharaḥ śuklagandhānulepanaḥ |
śaṅkhadundubhinirghoṣairnṛttagītairalaṃkṛtaḥ

आरुह्य शैलसंकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम् ।
चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः

āruhya śailasaṃkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam |
caturdantaṃ gajaṃ divyamāste tatra vibhīṣaṇaḥ

चतुर्भिः सचिवैः सार्धं वैहायसमुपस्थितः

caturbhiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ vaihāyasamupasthitaḥ

समाजश्च महान् वृत्तो गीतवादित्रनिःस्वनः ।
पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम्

samājaśca mahān vṛtto gītavāditraniḥsvanaḥ |
pibatāṃ raktamālyānāṃ rakṣasāṃ raktavāsasām

लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथकुञ्जरा ।
सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा

laṅkā ceyaṃ purī ramyā savājirathakuñjarā |
sāgare patitā dṛṣṭā bhagnagopuratoraṇā

लङ्का दृष्टा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता ।
दग्धा रामस्य दूतेन वानरेण तरस्विना

laṅkā dṛṣṭā mayā svapne rāvaṇenābhirakṣitā |
dagdhā rāmasya dūtena vānareṇa tarasvinā

पीत्वा तैलं प्रमत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः ।
लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः

pītvā tailaṃ pramattāśca prahasantyo mahāsvanāḥ |
laṅkāyāṃ bhasmarūkṣāyāṃ sarvā rākṣasayoṣitaḥ

कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुंगवाः ।
रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदम्

kumbhakarṇādayaśceme sarve rākṣasapuṃgavāḥ |
raktaṃ nivasanaṃ gṛhya praviṣṭā gomayahradam

अपगच्छत पश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः ।
घातयेत् परमामर्षी युष्मान् सार्धं हि राक्षसैः

apagacchata paśyadhvaṃ sītāmāpnoti rāghavaḥ |
ghātayet paramāmarṣī yuṣmān sārdhaṃ hi rākṣasaiḥ

प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम् ।
भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः

priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ vanavāsamanuvratām |
bhartsitāṃ tarjitāṃ vāpi nānumaṃsyati rāghavaḥ

तदलं क्रूरवाक्यैश्च सान्त्वमेवाभिधीयताम् ।
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते

tadalaṃ krūravākyaiśca sāntvamevābhidhīyatām |
abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate

यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ।
सा दुःखैर्बहुभिर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

yasyā hyevaṃvidhaḥ svapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate |
sā duḥkhairbahubhirmuktā priyaṃ prāpnotyanuttamam

भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया ।
राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम्

bhartsitāmapi yācadhvaṃ rākṣasyaḥ kiṃ vivakṣayā |
rāghavāddhi bhayaṃ ghoraṃ rākṣasānāmupasthitam

प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।
अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्

praṇipātaprasannā hi maithilī janakātmajā |
alameṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt

अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिदुपलक्षये ।
विरूपमपि चांगेषु सुसूक्ष्ममपि लक्षणम्

api cāsyā viśālākṣyā na kiṃcidupalakṣaye |
virūpamapi cāṃgeṣu susūkṣmamapi lakṣaṇam

छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम् ।
अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम्

chāyāvaiguṇyamātraṃ tu śaṅke duḥkhamupasthitam |
aduḥkhārhāmimāṃ devīṃ vaihāyasamupasthitām

अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम् ।
राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च

arthasiddhiṃ tu vaidehyāḥ paśyāmyahamupasthitām |
rākṣasendravināśaṃ ca vijayaṃ rāghavasya ca

निमित्तभूतमेतत् तु श्रोतुमस्या महत् प्रियम् ।
दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम्

nimittabhūtametat tu śrotumasyā mahat priyam |
dṛśyate ca sphuraccakṣuḥ padmapatramivāyatam

ईषद्धि हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः ।
अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते

īṣaddhi hṛṣito vāsyā dakṣiṇāyā hyadakṣiṇaḥ |
akasmādeva vaidehyā bāhurekaḥ prakampate

करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः ।
वेपन् कथयतीवास्या राघवं पुरतः स्थितम्

kareṇuhastapratimaḥ savyaścoruranuttamaḥ |
vepan kathayatīvāsyā rāghavaṃ purataḥ sthitam

पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टः
पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी ।
सुस्वागतां वाचमुदीरयाणः
पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः

pakṣī ca śākhānilayaṃ praviṣṭaḥ
punaḥ punaścottamasāntvavādī |
susvāgatāṃ vācamudīrayāṇaḥ
punaḥ punaścodayatīva hṛṣṭaḥ

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ।
अवोचद् यदि तत् तथ्यं भवेयं शरणं हि वः

tataḥ sā hrīmatī bālā bharturvijayaharṣitā |
avocad yadi tat tathyaṃ bhaveyaṃ śaraṇaṃ hi vaḥ