सर्ग 26: सीता का विलाप

प्रसक्ताश्रुमुखी त्वेवं ब्रुवती जनकात्मजा ।
अधोगतमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे

prasaktāśrumukhī tvevaṃ bruvatī janakātmajā |
adhogatamukhī bālā vilaptumupacakrame

उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती ।
उपावृत्ता किशोरीव विचेष्टन्ती महीतले

unmatteva pramatteva bhrāntacitteva śocatī |
upāvṛttā kiśorīva viceṣṭantī mahītale

राघवस्य प्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा ।
रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात्

rāghavasya pramattasya rakṣasā kāmarūpiṇā |
rāvaṇena pramathyāhamānītā krośatī balāt

राक्षसीवशमापन्ना भर्त्स्यमाना च दारुणम् ।
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे

rākṣasīvaśamāpannā bhartsyamānā ca dāruṇam |
cintayantī suduḥkhārtā nāhaṃ jīvitumutsahe

नहि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः ।
वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना रामं महारथम्

nahi me jīvitenārtho naivārthairna ca bhūṣaṇaiḥ |
vasantyā rākṣasīmadhye vinā rāmaṃ mahāratham

अश्मसारमिदं नूनमथवाप्यजरामरम् ।
हृदयं मम येनेदं न दुःखेन विशीर्यते

aśmasāramidaṃ nūnamathavāpyajarāmaram |
hṛdayaṃ mama yenedaṃ na duḥkhena viśīryate

धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता ।
मुहूर्तमपि जीवामि जीवितं पापजीविका

dhiṅmāmanāryāmasatīṃ yāhaṃ tena vinā kṛtā |
muhūrtamapi jīvāmi jīvitaṃ pāpajīvikā

चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम् ।
रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम्

caraṇenāpi savyena na spṛśeyaṃ niśācaram |
rāvaṇaṃ kiṃ punarahaṃ kāmayeyaṃ vigarhitam

प्रत्याख्यानं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् ।
यो नृशंसस्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति

pratyākhyānaṃ na jānāti nātmānaṃ nātmanaḥ kulam |
yo nṛśaṃsasvabhāvena māṃ prārthayitumicchati

छिन्ना भिन्ना प्रभिन्ना वा दीप्ता वाग्नौ प्रदीपिता ।
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम्

chinnā bhinnā prabhinnā vā dīptā vāgnau pradīpitā |
rāvaṇaṃ nopatiṣṭheyaṃ kiṃ pralāpena vaściram

ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः ।
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्

khyātaḥ prājñaḥ kṛtajñaśca sānukrośaśca rāghavaḥ |
sadvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt

राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश ।
एकेनैव निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते

rākṣasānāṃ janasthāne sahasrāṇi caturdaśa |
ekenaiva nirastāni sa māṃ kiṃ nābhipadyate

निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा ।
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे

niruddhā rāvaṇenāhamalpavīryeṇa rakṣasā |
samarthaḥ khalu me bhartā rāvaṇaṃ hantumāhave

विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः ।
रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते

virādho daṇḍakāraṇye yena rākṣasapuṃgavaḥ |
raṇe rāmeṇa nihataḥ sa māṃ kiṃ nābhipadyate

कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा ।
न तु राघवबाणानां गतिरोधो भविष्यति

kāmaṃ madhye samudrasya laṅkeyaṃ duṣpradharṣaṇā |
na tu rāghavabāṇānāṃ gatirodho bhaviṣyati

किं नु तत् कारणं येन रामो दृढपराक्रमः ।
रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां यो नाभिपद्यते

kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena rāmo dṛḍhaparākramaḥ |
rakṣasāpahṛtāṃ bhāryāmiṣṭāṃ yo nābhipadyate

इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्नपि स तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति

ihasthāṃ māṃ na jānīte śaṅke lakṣmaṇapūrvajaḥ |
jānannapi sa tejasvī dharṣaṇāṃ marṣayiṣyati

हृतेति मां योऽधिगत्य राघवाय निवेदयेत् ।
गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः

hṛteti māṃ yo'dhigatya rāghavāya nivedayet |
gṛdhrarājo'pi sa raṇe rāvaṇena nipātitaḥ

कृतं कर्म महत् तेन मां तथाभ्यवपद्यता ।
तिष्ठता रावणवधे वृद्धेनापि जटायुषा

kṛtaṃ karma mahat tena māṃ tathābhyavapadyatā |
tiṣṭhatā rāvaṇavadhe vṛddhenāpi jaṭāyuṣā

यदि मामिह जानीयाद् वर्तमानां हि राघवः ।
अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसम्

yadi māmiha jānīyād vartamānāṃ hi rāghavaḥ |
adya bāṇairabhikruddhaḥ kuryāllokamarākṣasam

निर्दहेच्च पुरीं लङ्कां निर्दहेच्च महोदधिम् ।
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत्

nirdahecca purīṃ laṅkāṃ nirdahecca mahodadhim |
rāvaṇasya ca nīcasya kīrtiṃ nāma ca nāśayet

ततो निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे ।
यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः

tato nihatanāthānāṃ rākṣasīnāṃ gṛhe gṛhe |
yathāhamevaṃ rudatī tathā bhūyo na saṃśayaḥ

अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद् रामः सलक्ष्मणः ।
नहि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति

anviṣya rakṣasāṃ laṅkāṃ kuryād rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
nahi tābhyāṃ ripurdṛṣṭo muhūrtamapi jīvati

चिताधूमाकुलपथा गृध्रमण्डलमण्डिता ।
अचिरेणैव कालेन श्मशानसदृशी भवेत्

citādhūmākulapathā gṛdhramaṇḍalamaṇḍitā |
acireṇaiva kālena śmaśānasadṛśī bhavet

अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येनं मनोरथम् ।
दुष्प्रस्थानोऽयमाभाति सर्वेषां वो विपर्ययः

acireṇaiva kālena prāpsyāmyenaṃ manoratham |
duṣprasthāno'yamābhāti sarveṣāṃ vo viparyayaḥ

यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु ।
अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा

yādṛśāni tu dṛśyante laṅkāyāmaśubhāni tu |
acireṇaiva kālena bhaviṣyati hataprabhā

नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे ।
शोषमेष्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा

nūnaṃ laṅkā hate pāpe rāvaṇe rākṣasādhipe |
śoṣameṣyati durdharṣā pramadā vidhavā yathā

पुण्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा ।
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथांगना

puṇyotsavasamṛddhā ca naṣṭabhartrī sarākṣasā |
bhaviṣyati purī laṅkā naṣṭabhartrī yathāṃganā

नूनं राक्षसकन्यानां रुदतीनां गृहे गृहे ।
श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम्

nūnaṃ rākṣasakanyānāṃ rudatīnāṃ gṛhe gṛhe |
śroṣyāmi nacirādeva duḥkhārtānāmiha dhvanim

सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा ।
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः

sāndhakārā hatadyotā hatarākṣasapuṃgavā |
bhaviṣyati purī laṅkā nirdagdhā rāmasāyakaiḥ

यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः ।
जानीयाद् वर्तमानां यां राक्षसस्य निवेशने

yadi nāma sa śūro māṃ rāmo raktāntalocanaḥ |
jānīyād vartamānāṃ yāṃ rākṣasasya niveśane

अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे ।
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः

anena tu nṛśaṃsena rāvaṇenādhamena me |
samayo yastu nirdiṣṭastasya kālo'yamāgataḥ

स च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दुष्टेन वर्तते ।
अकार्यं ये न जानन्ति नैर्ऋताः पापकारिणः

sa ca me vihito mṛtyurasmin duṣṭena vartate |
akāryaṃ ye na jānanti nairṛtāḥ pāpakāriṇaḥ

अधर्मात् तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम् ।
नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः

adharmāt tu mahotpāto bhaviṣyati hi sāmpratam |
naite dharmaṃ vijānanti rākṣasāḥ piśitāśanāḥ

ध्रुवं मां प्रातराशार्थं राक्षसः कल्पयिष्यति ।
साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम्

dhruvaṃ māṃ prātarāśārthaṃ rākṣasaḥ kalpayiṣyati |
sāhaṃ kathaṃ kariṣyāmi taṃ vinā priyadarśanam

रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता ।
क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना

rāmaṃ raktāntanayanamapaśyantī suduḥkhitā |
kṣipraṃ vaivasvataṃ devaṃ paśyeyaṃ patinā vinā

नाजानाज्जीवतीं रामः स मां भरतपूर्वजः ।
जानन्तौ तु न कुर्यातां नोर्व्यां हि परिमार्गणम्

nājānājjīvatīṃ rāmaḥ sa māṃ bharatapūrvajaḥ |
jānantau tu na kuryātāṃ norvyāṃ hi parimārgaṇam

नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः ।
देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले

nūnaṃ mamaiva śokena sa vīro lakṣmaṇāgrajaḥ |
devalokamito yātastyaktvā dehaṃ mahītale

धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
मम पश्यन्ति ये वीरं रामं राजीवलोचनम्

dhanyā devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
mama paśyanti ye vīraṃ rāmaṃ rājīvalocanam

अथवा नहि तस्यार्थो धर्मकामस्य धीमतः ।
मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः

athavā nahi tasyārtho dharmakāmasya dhīmataḥ |
mayā rāmasya rājarṣerbhāryayā paramātmanaḥ

दृश्यमाने भवेत् प्रीतिः सौहृदं नास्त्यदृश्यतः ।
नाशयन्ति कृतघ्नास्तु न रामो नाशयिष्यति

dṛśyamāne bhavet prītiḥ sauhṛdaṃ nāstyadṛśyataḥ |
nāśayanti kṛtaghnāstu na rāmo nāśayiṣyati

किं वा मय्यगुणाः केचित् किं वा भाग्यक्षयो हि मे ।
या हि सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी

kiṃ vā mayyaguṇāḥ kecit kiṃ vā bhāgyakṣayo hi me |
yā hi sītā varārheṇa hīnā rāmeṇa bhāminī

श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीनाया महात्मना ।
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात्

śreyo me jīvitānmartuṃ vihīnāyā mahātmanā |
rāmādakliṣṭacāritrācchūrācchatrunibarhaṇāt

अथवा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ ।
भ्रातरौ हि नरश्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ

athavā nyastaśastrau tau vane mūlaphalāśanau |
bhrātarau hi naraśreṣṭhau carantau vanagocarau

अथवा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।
छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

athavā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā |
chadmanā ghātitau śūrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

साहमेवंविधे काले मर्तुमिच्छामि सर्वतः ।
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दुःखेऽतिवर्तति

sāhamevaṃvidhe kāle martumicchāmi sarvataḥ |
na ca me vihito mṛtyurasmin duḥkhe'tivartati

धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसम्मताः ।
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये

dhanyāḥ khalu mahātmāno munayaḥ satyasammatāḥ |
jitātmāno mahābhāgā yeṣāṃ na staḥ priyāpriye

प्रियान्न सम्भवेद् दुःखमप्रियादधिकं भवेत् ।
ताभ्यां हि ते वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम्

priyānna sambhaved duḥkhamapriyādadhikaṃ bhavet |
tābhyāṃ hi te viyujyante namasteṣāṃ mahātmanām

साहं त्यक्ता प्रियेणैव रामेण विदितात्मना ।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम्

sāhaṃ tyaktā priyeṇaiva rāmeṇa viditātmanā |
prāṇāṃstyakṣyāmi pāpasya rāvaṇasya gatā vaśam