सर्ग 14: अशोकवाटिका में प्रवेश

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम् ।
अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः

sa muhūrtamiva dhyātvā manasā cādhigamya tām |
avapluto mahātejāḥ prākāraṃ tasya veśmanaḥ

स तु संहृष्टसर्वांगः प्राकारस्थो महाकपिः ।
पुष्पिताग्रान् वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान्

sa tu saṃhṛṣṭasarvāṃgaḥ prākārastho mahākapiḥ |
puṣpitāgrān vasantādau dadarśa vividhān drumān

सालानशोकान् भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान् ।
उद्दालकान् नागवृक्षांश्चूतान् कपिमुखानपि

sālānaśokān bhavyāṃśca campakāṃśca supuṣpitān |
uddālakān nāgavṛkṣāṃścūtān kapimukhānapi

तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाँल्लताशतसमन्वितान् ।
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम्

tathā''mravaṇasampannām̐llatāśatasamanvitān |
jyāmukta iva nārācaḥ pupluve vṛkṣavāṭikām

स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम् ।
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्

sa praviśya vicitrāṃ tāṃ vihagairabhināditām |
rājataiḥ kāñcanaiścaiva pādapaiḥ sarvato vṛtām

विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान् बली

vihagairmṛgasaṅghaiśca vicitrāṃ citrakānanām |
uditādityasaṃkāśāṃ dadarśa hanumān balī

वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः ।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्

vṛtāṃ nānāvidhairvṛkṣaiḥ puṣpopagaphalopagaiḥ |
kokilairbhṛṅgarājaiśca mattairnityaniṣevitām

प्रहृष्टमनुजां काले मृगपक्षिमदाकुलाम् ।
मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम्

prahṛṣṭamanujāṃ kāle mṛgapakṣimadākulām |
mattabarhiṇasaṃghuṣṭāṃ nānādvijagaṇāyutām

मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम् ।
सुखप्रसुप्तान् विहगान् बोधयामास वानरः

mārgamāṇo varārohāṃ rājaputrīmaninditām |
sukhaprasuptān vihagān bodhayāmāsa vānaraḥ

उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैर्वातैः समाहताः ।
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः

utpatadbhirdvijagaṇaiḥ pakṣairvātaiḥ samāhatāḥ |
anekavarṇā vividhā mumucuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ

पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनूमान् मारुतात्मजः ।
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः

puṣpāvakīrṇaḥ śuśubhe hanūmān mārutātmajaḥ |
aśokavanikāmadhye yathā puṣpamayo giriḥ

दिशः सर्वाभिधावन्तं वृक्षखण्डगतं कपिम् ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे

diśaḥ sarvābhidhāvantaṃ vṛkṣakhaṇḍagataṃ kapim |
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni vasanta iti menire

वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णाः पृथग्विधैः ।
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता

vṛkṣebhyaḥ patitaiḥ puṣpairavakīrṇāḥ pṛthagvidhaiḥ |
rarāja vasudhā tatra pramadeva vibhūṣitā

तरस्विना ते तरवस्तरसा बहु कम्पिताः ।
कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा

tarasvinā te taravastarasā bahu kampitāḥ |
kusumāni vicitrāṇi sasṛjuḥ kapinā tadā

निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः ।
निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः

nirdhūtapatraśikharāḥ śīrṇapuṣpaphaladrumāḥ |
nikṣiptavastrābharaṇā dhūrtā iva parājitāḥ

हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः ।
पुष्पपत्रफलान्याशु मुमुचुः फलशालिनः

hanūmatā vegavatā kampitāste nagottamāḥ |
puṣpapatraphalānyāśu mumucuḥ phalaśālinaḥ

विहंगसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः ।
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेन विनिर्धुताः

vihaṃgasaṅghairhīnāste skandhamātrāśrayā drumāḥ |
babhūvuragamāḥ sarve mārutena vinirdhutāḥ

विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका ।
निपीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता

vidhūtakeśī yuvatiryathā mṛditavarṇakā |
nipītaśubhadantoṣṭhī nakhairdantaiśca vikṣatā

तथा लांगूलहस्तैस्तु चरणाभ्यां च मर्दिता ।
तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा

tathā lāṃgūlahastaistu caraṇābhyāṃ ca marditā |
tathaivāśokavanikā prabhagnavanapādapā

महालतानां दामानि व्यधमत् तरसा कपिः ।
यथा प्रावृषि वेगेन मेघजालानि मारुतः

mahālatānāṃ dāmāni vyadhamat tarasā kapiḥ |
yathā prāvṛṣi vegena meghajālāni mārutaḥ

स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः ।
तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन् ददृशे कपिः

sa tatra maṇibhūmīśca rājatīśca manoramāḥ |
tathā kāñcanabhūmīśca vicaran dadṛśe kapiḥ

वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ।
महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः

vāpīśca vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā |
mahārhairmaṇisopānairupapannāstatastataḥ

मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः ।
काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः

muktāpravālasikatāḥ sphāṭikāntarakuṭṭimāḥ |
kāñcanaistarubhiścitraistīrajairupaśobhitāḥ

बुद्धपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः

buddhapadmotpalavanāścakravākopaśobhitāḥ |
natyūharutasaṃghuṣṭā haṃsasārasanāditāḥ

दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः ।
अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः

dīrghābhirdrumayuktābhiḥ saridbhiśca samantataḥ |
amṛtopamatoyābhiḥ śivābhirupasaṃskṛtāḥ

लताशतैरवतताः संतानकुसुमावृताः ।
नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः

latāśatairavatatāḥ saṃtānakusumāvṛtāḥ |
nānāgulmāvṛtavanāḥ karavīrakṛtāntarāḥ

ततोऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ।
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्

tato'mbudharasaṃkāśaṃ pravṛddhaśikharaṃ girim |
vicitrakūṭaṃ kūṭaiśca sarvataḥ parivāritam

शिलागृहैरवततं नानावृक्षसमावृतम् ।
ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्

śilāgṛhairavatataṃ nānāvṛkṣasamāvṛtam |
dadarśa kapiśārdūlo ramyaṃ jagati parvatam

ददर्श च नगात् तस्मान्नदीं निपतितां कपिः ।
अंकादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्

dadarśa ca nagāt tasmānnadīṃ nipatitāṃ kapiḥ |
aṃkādiva samutpatya priyasya patitāṃ priyām

जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम् ।
वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः

jale nipatitāgraiśca pādapairupaśobhitām |
vāryamāṇāmiva kruddhāṃ pramadāṃ priyabandhubhiḥ

पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः ।
प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्

punarāvṛttatoyāṃ ca dadarśa sa mahākapiḥ |
prasannāmiva kāntasya kāntāṃ punarupasthitām

तस्यादूरात् स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः ।
ददर्श कपिशार्दूलो हनूमान् मारुतात्मजः

tasyādūrāt sa padminyo nānādvijagaṇāyutāḥ |
dadarśa kapiśārdūlo hanūmān mārutātmajaḥ

कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा ।
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्

kṛtrimāṃ dīrghikāṃ cāpi pūrṇāṃ śītena vāriṇā |
maṇipravarasopānāṃ muktāsikataśobhitām

विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा

vividhairmṛgasaṅghaiśca vicitrāṃ citrakānanām |
prāsādaiḥ sumahadbhiśca nirmitairviśvakarmaṇā

काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम् ।
ये केचित् पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः

kānanaiḥ kṛtrimaiścāpi sarvataḥ samalaṃkṛtām |
ye kecit pādapāstatra puṣpopagaphalopagāḥ

सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः ।
लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम्

sacchatrāḥ savitardīkāḥ sarve sauvarṇavedikāḥ |
latāpratānairbahubhiḥ parṇaiśca bahubhirvṛtām

काञ्चनीं शिंशपामेकां ददर्श स महाकपिः ।
वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः

kāñcanīṃ śiṃśapāmekāṃ dadarśa sa mahākapiḥ |
vṛtāṃ hemamayībhistu vedikābhiḥ samantataḥ

सोऽपश्यद् भूमिभागांश्च नगप्रस्रवणानि च ।
सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसंनिभान्

so'paśyad bhūmibhāgāṃśca nagaprasravaṇāni ca |
suvarṇavṛkṣānaparān dadarśa śikhisaṃnibhān

तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः ।
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः

teṣāṃ drumāṇāṃ prabhayā meroriva mahākapiḥ |
amanyata tadā vīraḥ kāñcano'smīti sarvataḥ

तान् काञ्चनान् वृक्षगणान् मारुतेन प्रकम्पितान् ।
किङ्किणीशतनिर्घोषान् दृष्ट्वा विस्मयमागमत्

tān kāñcanān vṛkṣagaṇān mārutena prakampitān |
kiṅkiṇīśatanirghoṣān dṛṣṭvā vismayamāgamat

सुपुष्पिताग्रान् रुचिरांस्तरुणाङ्कुरपल्लवान् ।
तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम्

supuṣpitāgrān rucirāṃstaruṇāṅkurapallavān |
tāmāruhya mahāvegaḥ śiṃśapāṃ parṇasaṃvṛtām

इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम् ।
इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया

ito drakṣyāmi vaidehīṃ rāmadarśanalālasām |
itaścetaśca duḥkhārtāṃ sampatantīṃ yadṛcchayā

अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः ।
चन्दनैश्चम्पकैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता

aśokavanikā ceyaṃ dṛḍhaṃ ramyā durātmanaḥ |
candanaiścampakaiścāpi bakulaiśca vibhūṣitā

इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता ।
इमां सा राजमहिषी नूनमेष्यति जानकी

iyaṃ ca nalinī ramyā dvijasaṅghaniṣevitā |
imāṃ sā rājamahiṣī nūnameṣyati jānakī

सा रामा राजमहिषी राघवस्य प्रिया सती ।
वनसंचारकुशला ध्रुवमेष्यति जानकी

sā rāmā rājamahiṣī rāghavasya priyā satī |
vanasaṃcārakuśalā dhruvameṣyati jānakī

अथवा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा ।
वनमेष्यति साद्येह रामचिन्तासुकर्शिता

athavā mṛgaśāvākṣī vanasyāsya vicakṣaṇā |
vanameṣyati sādyeha rāmacintāsukarśitā

रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना ।
वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी

rāmaśokābhisaṃtaptā sā devī vāmalocanā |
vanavāsaratā nityameṣyate vanacāriṇī

वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा ।
रामस्य दयिता चार्या जनकस्य सुता सती

vanecarāṇāṃ satataṃ nūnaṃ spṛhayate purā |
rāmasya dayitā cāryā janakasya sutā satī

संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी ।
नदीं चेमां शुभजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी

saṃdhyākālamanāḥ śyāmā dhruvameṣyati jānakī |
nadīṃ cemāṃ śubhajalāṃ saṃdhyārthe varavarṇinī

तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा ।
शुभायाः पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता

tasyāścāpyanurūpeyamaśokavanikā śubhā |
śubhāyāḥ pārthivendrasya patnī rāmasya sammatā

यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना ।
आगमिष्यति सावश्यमिमां शीतजलां नदीम्

yadi jīvati sā devī tārādhipanibhānanā |
āgamiṣyati sāvaśyamimāṃ śītajalāṃ nadīm

एवं तु मत्वा हनुमान् महात्मा
प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम् ।
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं
सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः

evaṃ tu matvā hanumān mahātmā
pratīkṣamāṇo manujendrapatnīm |
avekṣamāṇaśca dadarśa sarvaṃ
supuṣpite parṇaghane nilīnaḥ