सर्ग 13: निराशा और अशोकवाटिका खोजने का निश्चय

विमानात् तु स संक्रम्य प्राकारं हरियूथपः ।
हनूमान् वेगवानासीद् यथा विद्युद् घनान्तरे

vimānāt tu sa saṃkramya prākāraṃ hariyūthapaḥ |
hanūmān vegavānāsīd yathā vidyud ghanāntare

सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान् ।
अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद् वचनं कपिः

samparikramya hanumān rāvaṇasya niveśanān |
adṛṣṭvā jānakīṃ sītāmabravīd vacanaṃ kapiḥ

भूयिष्ठं लोलिता लंका रामस्य चरता प्रियम् ।
न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वांगशोभनाम्

bhūyiṣṭhaṃ lolitā laṃkā rāmasya caratā priyam |
na hi paśyāmi vaidehīṃ sītāṃ sarvāṃgaśobhanām

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।
नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः

palvalāni taṭākāni sarāṃsi saritastathā |
nadyo'nūpavanāntāśca durgāśca dharaṇīdharāḥ

लोलिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ।
इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ।
आख्याता गृध्रराजेन न च सा दृश्यते न किम्

lolitā vasudhā sarvā na ca paśyāmi jānakīm |
iha sampātinā sītā rāvaṇasya niveśane |
ākhyātā gṛdhrarājena na ca sā dṛśyate na kim

किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा ।
उपतिष्ठेत विवशा रावणेन हृता बलात्

kiṃ nu sītātha vaidehī maithilī janakātmajā |
upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇena hṛtā balāt

क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः ।
बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत्

kṣipramutpatato manye sītāmādāya rakṣasaḥ |
bibhyato rāmabāṇānāmantarā patitā bhavet

अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ।
मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम्

athavā hriyamāṇāyāḥ pathi siddhaniṣevite |
manye patitamāryāyā hṛdayaṃ prekṣya sāgaram

रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ।
तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया

rāvaṇasyoruvegena bhujābhyāṃ pīḍitena ca |
tayā manye viśālākṣyā tyaktaṃ jīvitamāryayā

उपर्युपरि सा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ।
विचेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा

uparyupari sā nūnaṃ sāgaraṃ kramatastadā |
viceṣṭamānā patitā samudre janakātmajā

आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ।
अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी

āho kṣudreṇa cānena rakṣantī śīlamātmanaḥ |
abandhurbhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī

अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ।
अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति

athavā rākṣasendrasya patnībhirasitekṣaṇā |
aduṣṭā duṣṭabhāvābhirbhakṣitā sā bhaviṣyati

सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता

sampūrṇacandrapratimaṃ padmapatranibhekṣaṇam |
rāmasya dhyāyatī vaktraṃ pañcatvaṃ kṛpaṇā gatā

हा राम लक्ष्मणेत्येवं हायोध्ये चेति मैथिली ।
विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति

hā rāma lakṣmaṇetyevaṃ hāyodhye ceti maithilī |
vilapya bahu vaidehī nyastadehā bhaviṣyati

अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ।
भृशं लालप्यते बाला पञ्जरस्थेव सारिका

athavā nihitā manye rāvaṇasya niveśane |
bhṛśaṃ lālapyate bālā pañjarastheva sārikā

जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा ।
कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत्

janakasya kule jātā rāmapatnī sumadhyamā |
kathamutpalapatrākṣī rāvaṇasya vaśaṃ vrajet

विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ।
रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम्

vinaṣṭā vā praṇaṣṭā vā mṛtā vā janakātmajā |
rāmasya priyabhāryasya na nivedayituṃ kṣamam

निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्यादनिवेदने ।
कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे

nivedyamāne doṣaḥ syād doṣaḥ syādanivedane |
kathaṃ nu khalu kartavyaṃ viṣamaṃ pratibhāti me

अस्मिन् नेवंगते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ।
भवेदिति मतिं भूयो हनुमान् प्रविचारयन्

asmin nevaṃgate kārye prāptakālaṃ kṣamaṃ ca kim |
bhavediti matiṃ bhūyo hanumān pravicārayan

यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः ।
गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति

yadi sītāmadṛṣṭvāhaṃ vānarendrapurīmitaḥ |
gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣārtho bhaviṣyati

ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ।
प्रवेशश्चैव लंकायां राक्षसानां च दर्शनम्

mamedaṃ laṅghanaṃ vyarthaṃ sāgarasya bhaviṣyati |
praveśaścaiva laṃkāyāṃ rākṣasānāṃ ca darśanam

किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वापि संगताः ।
किष्किन्धामनुसम्प्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ

kiṃ vā vakṣyati sugrīvo harayo vāpi saṃgatāḥ |
kiṣkindhāmanusamprāptaṃ tau vā daśarathātmajau

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परुषं वचः ।
न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यति जीवितम्

gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi paruṣaṃ vacaḥ |
na dṛṣṭeti mayā sītā tatastyakṣyati jīvitam

परुषं दारुणं तीक्ष्णं क्रूरमिन्द्रियतापनम् ।
सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति

paruṣaṃ dāruṇaṃ tīkṣṇaṃ krūramindriyatāpanam |
sītānimittaṃ durvākyaṃ śrutvā sa na bhaviṣyati

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम् ।
भृशानुरक्तमेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः

taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasam |
bhṛśānuraktamedhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ।
भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति

vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato'pi mariṣyati |
bharataṃ ca mṛtaṃ dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati

पुत्रान् मृतान् समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः ।
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः

putrān mṛtān samīkṣyātha na bhaviṣyanti mātaraḥ |
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na saṃśayaḥ

कृतज्ञः सत्यसंधश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
रामं तथागतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम्

kṛtajñaḥ satyasaṃdhaśca sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
rāmaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā tatastyakṣyati jīvitam

दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ।
पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम्

durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī |
pīḍitā bhartṛśokena rumā tyakṣyati jīvitam

वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता ।
पञ्चत्वमागता राज्ञी तारापि न भविष्यति

vālijena tu duḥkhena pīḍitā śokakarśitā |
pañcatvamāgatā rājñī tārāpi na bhaviṣyati

मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च ।
कुमारोऽप्यंगदस्तस्माद् विजहिष्यति जीवितम्

mātāpitrorvināśena sugrīvavyasanena ca |
kumāro'pyaṃgadastasmād vijahiṣyati jīvitam

भर्तृजेन तु दुःखेन अभिभूता वनौकसः ।
शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च

bhartṛjena tu duḥkhena abhibhūtā vanaukasaḥ |
śirāṃsyabhihaniṣyanti talairmuṣṭibhireva ca

सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ।
लालिताः कपिनाथेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः

sāntvenānupradānena mānena ca yaśasvinā |
lālitāḥ kapināthena prāṇāṃstyakṣyanti vānarāḥ

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ।
क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः

na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ |
krīḍāmanubhaviṣyanti sametya kapikuñjarāḥ

सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ।
शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेषु विषमेषु च

saputradārāḥ sāmātyā bhartṛvyasanapīḍitāḥ |
śailāgrebhyaḥ patiṣyanti sameṣu viṣameṣu ca

विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा ।
उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः

viṣamudbandhanaṃ vāpi praveśaṃ jvalanasya vā |
upavāsamatho śastraṃ pracariṣyanti vānarāḥ

घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ।
इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम्

ghoramārodanaṃ manye gate mayi bhaviṣyati |
ikṣvākukulanāśaśca nāśaścaiva vanaukasām

सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ।
नहि शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना

so'haṃ naiva gamiṣyāmi kiṣkindhāṃ nagarīmitaḥ |
nahi śakṣyāmyahaṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ maithilīṃ vinā

मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ ।
आशया तौ धरिष्येते वानराश्च तरस्विनः

mayyagacchati cehasthe dharmātmānau mahārathau |
āśayā tau dhariṣyete vānarāśca tarasvinaḥ

हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ।
वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम्

hastādāno mukhādāno niyato vṛkṣamūlikaḥ |
vānaprastho bhaviṣyāmi hyadṛṣṭvā janakātmajām

सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ।
चितिं कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम्

sāgarānūpaje deśe bahumūlaphalodake |
citiṃ kṛtvā pravekṣyāmi samiddhamaraṇīsutam

उपविष्टस्य वा सम्यग् लिंगिनं साधयिष्यतः ।
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च

upaviṣṭasya vā samyag liṃginaṃ sādhayiṣyataḥ |
śarīraṃ bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca

इदमप्यृषिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ।
सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम्

idamapyṛṣibhirdṛṣṭaṃ niryāṇamiti me matiḥ |
samyagāpaḥ pravekṣyāmi na cet paśyāmi jānakīm

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी ।
प्रभग्ना चिररात्राय मम सीतामपश्यतः

sujātamūlā subhagā kīrtimālā yaśasvinī |
prabhagnā cirarātrāya mama sītāmapaśyataḥ

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः ।
नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम्

tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣamūlikaḥ |
netaḥ pratigamiṣyāmi tāmadṛṣṭvāsitekṣaṇām

यदि तु प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ।
अंगदः सहितः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति

yadi tu pratigacchāmi sītāmanadhigamya tām |
aṃgadaḥ sahitaḥ sarvairvānarairna bhaviṣyati

विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्नोति भद्रकम् ।
तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति संगमः

vināśe bahavo doṣā jīvan prāpnoti bhadrakam |
tasmāt prāṇān dhariṣyāmi dhruvo jīvati saṃgamaḥ

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन् बहु ।
नाध्यगच्छत् तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः

evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dhārayan bahu |
nādhyagacchat tadā pāraṃ śokasya kapikuñjaraḥ

ततो विक्रममासाद्य धैर्यवान् कपिकुञ्जरः ।
रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ।
काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति

tato vikramamāsādya dhairyavān kapikuñjaraḥ |
rāvaṇaṃ vā vadhiṣyāmi daśagrīvaṃ mahābalam |
kāmamastu hṛtā sītā pratyācīrṇaṃ bhaviṣyati

अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ।
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव

athavainaṃ samutkṣipya uparyupari sāgaram |
rāmāyopahariṣyāmi paśuṃ paśupateriva

इति चिन्तासमापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् ।
ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः

iti cintāsamāpannaḥ sītāmanadhigamya tām |
dhyānaśokaparītātmā cintayāmāsa vānaraḥ

यावत् सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तावदेतां पुरीं लंकां विचिनोमि पुनः पुनः

yāvat sītāṃ na paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm |
tāvadetāṃ purīṃ laṃkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ

सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ।
अपश्यन् राघवो भार्यां निर्दहेत् सर्ववानरान्

sampātivacanāccāpi rāmaṃ yadyānayāmyaham |
apaśyan rāghavo bhāryāṃ nirdahet sarvavānarān

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ।
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः

ihaiva niyatāhāro vatsyāmi niyatendriyaḥ |
na matkṛte vinaśyeyuḥ sarve te naravānarāḥ

अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा ।
इमामधिगमिष्यामि नहीयं विचिता मया

aśokavanikā cāpi mahatīyaṃ mahādrumā |
imāmadhigamiṣyāmi nahīyaṃ vicitā mayā

वसून् रुद्रांस्तथाऽऽदित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ।
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः

vasūn rudrāṃstathā''dityānaśvinau maruto'pi ca |
namaskṛtvā gamiṣyāmi rakṣasāṃ śokavardhanaḥ

जित्वा तु राक्षसान् देवीमिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ।
सम्प्रदास्यामि रामाय सिद्धीमिव तपस्विने

jitvā tu rākṣasān devīmikṣvākukulanandinīm |
sampradāsyāmi rāmāya siddhīmiva tapasvine

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः ।
उदतिष्ठन् महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः

sa muhūrtamiva dhyātvā cintāvigrathitendriyaḥ |
udatiṣṭhan mahābāhurhanūmān mārutātmajaḥ

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय
देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।
नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो
नमोऽस्तु चन्द्राग्निमरुद्गणेभ्यः

namo'stu rāmāya salakṣmaṇāya
devyai ca tasyai janakātmajāyai |
namo'stu rudrendrayamānilebhyo
namo'stu candrāgnimarudgaṇebhyaḥ

स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य सोऽशोकवनिकां प्रति

sa tebhyastu namaskṛtvā sugrīvāya ca mārutiḥ |
diśaḥ sarvāḥ samālokya so'śokavanikāṃ prati

स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।
उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः

sa gatvā manasā pūrvamaśokavanikāṃ śubhām |
uttaraṃ cintayāmāsa vānaro mārutātmajaḥ

ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला ।
अशोकवनिका पुण्या सर्वसंस्कारसंस्कृता

dhruvaṃ tu rakṣobahulā bhaviṣyati vanākulā |
aśokavanikā puṇyā sarvasaṃskārasaṃskṛtā

रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।
भगवानपि विश्वात्मा नातिक्षोभं प्रवायति

rakṣiṇaścātra vihitā nūnaṃ rakṣanti pādapān |
bhagavānapi viśvātmā nātikṣobhaṃ pravāyati

संक्षिप्तोऽयं मयाऽऽत्मा च रामार्थे रावणस्य च ।
सिद्धिं दिशन्तु मे सर्वे देवाः सर्षिगणास्त्विह

saṃkṣipto'yaṃ mayā''tmā ca rāmārthe rāvaṇasya ca |
siddhiṃ diśantu me sarve devāḥ sarṣigaṇāstviha

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् देवाश्चैव तपस्विनः ।
सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्

brahmā svayambhūrbhagavān devāścaiva tapasvinaḥ |
siddhimagniśca vāyuśca puruhūtaśca vajrabhṛt

वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च

varuṇaḥ pāśahastaśca somādityau tathaiva ca |
aśvinau ca mahātmānau marutaḥ sarva eva ca

सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये चान्येऽप्यदृष्टाः पथि गोचराः

siddhiṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtānāṃ caiva yaḥ prabhuḥ |
dāsyanti mama ye cānye'pyadṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ

तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं
शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।
द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदा न्वहं
प्रसन्नताराधिपतुल्यवर्चसम्

tadunnasaṃ pāṇḍuradantamavraṇaṃ
śucismitaṃ padmapalāśalocanam |
drakṣye tadāryāvadanaṃ kadā nvahaṃ
prasannatārādhipatulyavarcasam

क्षुद्रेण हीनेन नृशंसमूर्तिना
सुदारुणालंकृतवेषधारिणा ।
बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी
कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत्

kṣudreṇa hīnena nṛśaṃsamūrtinā
sudāruṇālaṃkṛtaveṣadhāriṇā |
balābhibhūtā hyabalā tapasvinī
kathaṃ nu me dṛṣṭipathe'dya sā bhavet