सर्ग 12: हनुमान की निराशा

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो
लतागृहांश्चित्रगृहान् निशागृहान् ।
जगाम सीतां प्रतिदर्शनोत्सुको
न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्

sa tasya madhye bhavanasya saṃsthito
latāgṛhāṃścitragṛhān niśāgṛhān |
jagāma sītāṃ pratidarśanotsuko
na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām

स चिन्तयामास ततो महाकपिः
प्रियामपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम् ।
ध्रुवं न सीता ध्रियते यथा न मे
विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली

sa cintayāmāsa tato mahākapiḥ
priyāmapaśyan raghunandanasya tām |
dhruvaṃ na sītā dhriyate yathā na me
vicinvato darśanameti maithilī

सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी
स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती ।
अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणा
हता भवेदार्यपथे परे स्थिता

sā rākṣasānāṃ pravareṇa jānakī
svaśīlasaṃrakṣaṇatatparā satī |
anena nūnaṃ prati duṣṭakarmaṇā
hatā bhavedāryapathe pare sthitā

विरूपरूपा विकृता विवर्चसो
महानना दीर्घविरूपदर्शनाः ।
समीक्ष्य ता राक्षसराजयोषितो
भयाद् विनष्टा जनकेश्वरात्मजा

virūparūpā vikṛtā vivarcaso
mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ |
samīkṣya tā rākṣasarājayoṣito
bhayād vinaṣṭā janakeśvarātmajā

सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं
विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् ।
न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः
सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः

sītāmadṛṣṭvā hyanavāpya pauruṣaṃ
vihṛtya kālaṃ saha vānaraiściram |
na me'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ
sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃśca vānaraḥ

दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः ।
न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः

dṛṣṭamantaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭā rāvaṇayoṣitaḥ |
na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः ।
गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः

kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ |
gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tad vadasva naḥ

अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् ।
ध्रुवं प्रायमुपासिष्ये कालस्य व्यतिवर्तने

adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tāmahaṃ janakātmajām |
dhruvaṃ prāyamupāsiṣye kālasya vyativartane

किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानंगदश्च सः ।
गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः

kiṃ vā vakṣyati vṛddhaśca jāmbavānaṃgadaśca saḥ |
gataṃ pāraṃ samudrasya vānarāśca samāgatāḥ

अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् ।
भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः

anirvedaḥ śriyo mūlamanirvedaḥ paraṃ sukham |
bhūyastatra viceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ

अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ।
करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः

anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ |
karoti saphalaṃ jantoḥ karma yacca karoti saḥ

तस्मादनिर्वेदकरं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम् ।
अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान् रावणपालितान्

tasmādanirvedakaraṃ yatnaṃ ceṣṭe'hamuttamam |
adṛṣṭāṃśca viceṣyāmi deśān rāvaṇapālitān

आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च ।
चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च

āpānaśālā vicitāstathā puṣpagṛhāṇi ca |
citraśālāśca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca

निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः ।
इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे

niṣkuṭāntararathyāśca vimānāni ca sarvaśaḥ |
iti saṃcintya bhūyo'pi vicetumupacakrame

भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि ।
उत्पतन् निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्वचित्

bhūmīgṛhāṃścaityagṛhān gṛhātigṛhakānapi |
utpatan nipataṃścāpi tiṣṭhan gacchan punaḥ kvacit

अपवृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन् ।
प्रविशन् निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्निव

apavṛṇvaṃśca dvārāṇi kapāṭānyavaghaṭṭayan |
praviśan niṣpataṃścāpi prapatannutpatanniva

सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः ।
चतुरंगुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते ।
रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः

sarvamapyavakāśaṃ sa vicacāra mahākapiḥ |
caturaṃgulamātro'pi nāvakāśaḥ sa vidyate |
rāvaṇāntaḥpure tasmin yaṃ kapirna jagāma saḥ

प्राकारान्तरवीथ्यश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः ।
श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्

prākārāntaravīthyaśca vedikāścaityasaṃśrayāḥ |
śvabhrāśca puṣkariṇyaśca sarvaṃ tenāvalokitam

राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा ।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा

rākṣasyo vividhākārā virūpā vikṛtāstathā |
dṛṣṭā hanumatā tatra na tu sā janakātmajā

रूपेणाप्रतिमा लोके परा विद्याधरस्त्रियः ।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी

rūpeṇāpratimā loke parā vidyādharastriyaḥ |
dṛṣṭā hanumatā tatra na tu rāghavanandinī

नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा

nāgakanyā varārohāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
dṛṣṭā hanumatā tatra na tu sā janakātmajā

प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः ।
दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी

pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balāddhṛtāḥ |
dṛṣṭā hanumatā tatra na sā janakanandinī

सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
विषसाद महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः

so'paśyaṃstāṃ mahābāhuḥ paśyaṃścānyā varastriyaḥ |
viṣasāda mahābāhurhanūmān mārutātmajaḥ

उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च ।
व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागतः

udyogaṃ vānarendrāṇāṃ plavanaṃ sāgarasya ca |
vyarthaṃ vīkṣyānilasutaścintāṃ punarupāgataḥ

अवतीर्य विमानाच्च हनूमान् मारुतात्मजः ।
चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः

avatīrya vimānācca hanūmān mārutātmajaḥ |
cintāmupajagāmātha śokopahatacetanaḥ