सर्ग 11: सीता नहीं; पानशाला

अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा ।
जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः

avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā |
jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी ।
न भोक्तुं नाप्यलंकर्तुं न पानमुपसेवितुम्

na rāmeṇa viyuktā sā svaptumarhati bhāminī |
na bhoktuṃ nāpyalaṃkartuṃ na pānamupasevitum

नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ।
न हि रामसमः कश्चिद् विद्यते त्रिदशेष्वपि

nānyaṃ naramupasthātuṃ surāṇāmapi ceśvaram |
na hi rāmasamaḥ kaścid vidyate tridaśeṣvapi

अन्येयमिति निश्चित्य भूयस्तत्र चचार सः ।
पानभूमौ हरिश्रेष्ठः सीतासंदर्शनोत्सुकः

anyeyamiti niścitya bhūyastatra cacāra saḥ |
pānabhūmau hariśreṣṭhaḥ sītāsaṃdarśanotsukaḥ

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथापराः ।
नृत्येन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा

krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathāparāḥ |
nṛtyena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā

मुरजेषु मृदंगेषु चेलिकासु च संस्थिताः ।
तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः

murajeṣu mṛdaṃgeṣu celikāsu ca saṃsthitāḥ |
tathā''staraṇamukhyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ

अंगनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः ।
रूपसंलापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा

aṃganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ |
rūpasaṃlāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā

देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना ।
रताधिकेन संयुक्तां ददर्श हरियूथपः

deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā |
ratādhikena saṃyuktāṃ dadarśa hariyūthapaḥ

अन्यत्रापि वरस्त्रीणां रूपसंलापशायिनाम् ।
सहस्रं युवतीनां तु प्रसुप्तं स ददर्श ह

anyatrāpi varastrīṇāṃ rūpasaṃlāpaśāyinām |
sahasraṃ yuvatīnāṃ tu prasuptaṃ sa dadarśa ha

देशकालाभियुक्तं तु युक्तवाक्याभिधायि तत् ।
रताविरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः

deśakālābhiyuktaṃ tu yuktavākyābhidhāyi tat |
ratāviratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः ।
गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः

tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ |
goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् ।
करेणुभिर्यथारण्ये परिकीर्णो महाद्विपः

sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtaḥ svayam |
kareṇubhiryathāraṇye parikīrṇo mahādvipaḥ

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ।
ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे

sarvakāmairupetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ |
dadarśa kapiśārdūlastasya rakṣaḥpatergṛhe

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः ।
तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः

mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ |
tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ

रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वप्यभक्षितान् ।
ददर्श कपिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा

raukmeṣu ca viśāleṣu bhājaneṣvapyabhakṣitān |
dadarśa kapiśārdūlo mayūrān kukkuṭāṃstathā

वराहवाध्रीणसकान् दधिसौवर्चलायुतान् ।
शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत

varāhavādhrīṇasakān dadhisauvarcalāyutān |
śalyān mṛgamayūrāṃśca hanumānanvavaikṣata

कृकलान् विविधांश्छागान् शशकानर्धभक्षितान् ।
महिषानेकशल्यांश्च मेषांश्च कृतनिष्ठितान्

kṛkalān vividhāṃśchāgān śaśakānardhabhakṣitān |
mahiṣānekaśalyāṃśca meṣāṃśca kṛtaniṣṭhitān

लेह्यानुच्चावचान् पेयान् भोज्यान्युच्चावचानि च ।
तथाम्ललवणोत्तंसैर्विविधै रागखाण्डवैः

lehyānuccāvacān peyān bhojyānyuccāvacāni ca |
tathāmlalavaṇottaṃsairvividhai rāgakhāṇḍavaiḥ

महानूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ।
पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि

mahānūpurakeyūrairapaviddhairmahādhanaiḥ |
pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhairapi

कृतपुष्पोपहारा भूरधिकां पुष्यति श्रियम् ।
तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टशयनासनैः

kṛtapuṣpopahārā bhūradhikāṃ puṣyati śriyam |
tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaśayanāsanaiḥ

पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ।
बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः

pānabhūmirvinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate |
bahuprakārairvividhairvarasaṃskārasaṃskṛtaiḥ

मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ।
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि

māṃsaiḥ kuśalasaṃyuktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak |
divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api

शर्करासवमाध्वीकाः पुष्पासवफलासवाः ।
वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक्

śarkarāsavamādhvīkāḥ puṣpāsavaphalāsavāḥ |
vāsacūrṇaiśca vividhairmṛṣṭāstaistaiḥ pṛthak pṛthak

संतता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः ।
हिरण्मयैश्च कलशैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि

saṃtatā śuśubhe bhūmirmālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ |
hiraṇmayaiśca kalaśairbhājanaiḥ sphāṭikairapi

जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ।
राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च

jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakairabhisaṃvṛtā |
rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca

पानश्रेष्ठां तथा भूमिं कपिस्तत्र ददर्श सः ।
सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मणिमयानि च

pānaśreṣṭhāṃ tathā bhūmiṃ kapistatra dadarśa saḥ |
so'paśyacchātakumbhāni sīdhormaṇimayāni ca

तानि तानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ।
क्वचिदर्धावशेषाणि क्वचित् पीतान्यशेषतः

tāni tāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ |
kvacidardhāvaśeṣāṇi kvacit pītānyaśeṣataḥ

क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ।
क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित् पानानि भागशः

kvacinnaiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha |
kvacid bhakṣyāṃśca vividhān kvacit pānāni bhāgaśaḥ

क्वचिदर्धावशेषाणि पश्यन् वै विचचार ह ।
शयनान्यत्र नारीणां शून्यानि बहुधा पुनः ।
परस्परं समाश्लिष्य काश्चित् सुप्ता वरांगनाः

kvacidardhāvaśeṣāṇi paśyan vai vicacāra ha |
śayanānyatra nārīṇāṃ śūnyāni bahudhā punaḥ |
parasparaṃ samāśliṣya kāścit suptā varāṃganāḥ

काचिच्च वस्त्रमन्यस्या अपहृत्योपगुह्य च ।
उपगम्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता

kācicca vastramanyasyā apahṛtyopaguhya ca |
upagamyābalā suptā nidrābalaparājitā

तासामुच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् ।
नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम्

tāsāmucchvāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam |
nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandamivānilam

चन्दनस्य च शीतस्य सीधोर्मधुरसस्य च ।
विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य विविधस्य च

candanasya ca śītasya sīdhormadhurasasya ca |
vividhasya ca mālyasya puṣpasya vividhasya ca

बहुधा मारुतस्तस्य गन्धं विविधमुद्वहन् ।
स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्च्छितः

bahudhā mārutastasya gandhaṃ vividhamudvahan |
snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrcchitaḥ

प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ।
श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित् कृष्णा वरांगनाः

pravavau surabhirgandho vimāne puṣpake tadā |
śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścit kṛṣṇā varāṃganāḥ

काश्चित् काञ्चनवर्णांग््यः प्रमदा राक्षसालये ।
तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्च्छितम्

kāścit kāñcanavarṇāṃgyaḥ pramadā rākṣasālaye |
tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrcchitam

पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद् यथैव हि ।
एवं सर्वमशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः ।
ददर्श स महातेजा न ददर्श च जानकीम्

padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpamāsīd yathaiva hi |
evaṃ sarvamaśeṣeṇa rāvaṇāntaḥpuraṃ kapiḥ |
dadarśa sa mahātejā na dadarśa ca jānakīm

निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः ।
जगाम महतीं शंकां धर्मसाध्वसशंकितः

nirīkṣamāṇaśca tatastāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ |
jagāma mahatīṃ śaṃkāṃ dharmasādhvasaśaṃkitaḥ

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ।
इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति

paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam |
idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी ।
अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः

na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭirviṣayavartinī |
ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradāraparigrahaḥ

तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः ।
निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी

tasya prādurabhūccintā punaranyā manasvinaḥ |
niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī

कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ।
न तु मे मनसा किंचिद् वैकृत्यमुपपद्यते

kāmaṃ dṛṣṭā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ |
na tu me manasā kiṃcid vaikṛtyamupapadyate

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ।
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम्

mano hi hetuḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartane |
śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ।
स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे

nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum |
striyo hi strīṣu dṛśyante sadā samparimārgaṇe

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत् परिमार्गते ।
न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम्

yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tat parimārgate |
na śakyaṃ pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ।
रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न च जानकी

tadidaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā |
rāvaṇāntaḥpuraṃ sarvaṃ dṛśyate na ca jānakī

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ।
अवेक्षमाणो हनुमान् नैवापश्यत जानकीम्

devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān |
avekṣamāṇo hanumān naivāpaśyata jānakīm

तामपश्यन् कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
अपक्रम्य तदा वीरः प्रस्थातुमुपचक्रमे

tāmapaśyan kapistatra paśyaṃścānyā varastriyaḥ |
apakramya tadā vīraḥ prasthātumupacakrame

स भूयः सर्वतः श्रीमान् मारुतिर्यत्नमाश्रितः ।
आपानभूमिमुत्सृज्य तां विचेतुं प्रचक्रमे

sa bhūyaḥ sarvataḥ śrīmān mārutiryatnamāśritaḥ |
āpānabhūmimutsṛjya tāṃ vicetuṃ pracakrame