सर्ग 64: सागर-तट पर: कौन लाँघेगा?

आख्याता गृध्रराजेन समुत्प्लुत्य प्लवङ्गमाः ।
संगताः प्रीतिसंयुक्ता विनेदुः सिंहविक्रमाः

ākhyātā gṛdhrarājena samutplutya plavaṅgamāḥ |
saṃgatāḥ prītisaṃyuktā vineduḥ siṃhavikramāḥ

सम्पातेर्वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम् ।
हृष्टाः सागरमाजग्मुः सीतादर्शनकांक्षिणः

sampātervacanaṃ śrutvā harayo rāvaṇakṣayam |
hṛṣṭāḥ sāgaramājagmuḥ sītādarśanakāṃkṣiṇaḥ

अभिगम्य तु तं देशं ददृशुर्भीमविक्रमाः ।
कृत्स्नं लोकस्य महतः प्रतिबिम्बमवस्थितम्

abhigamya tu taṃ deśaṃ dadṛśurbhīmavikramāḥ |
kṛtsnaṃ lokasya mahataḥ pratibimbamavasthitam

दक्षिणस्य समुद्रस्य समासाद्योत्तरां दिशम् ।
संनिवेशं ततश्चक्रुर्हरिवीरा महाबलाः

dakṣiṇasya samudrasya samāsādyottarāṃ diśam |
saṃniveśaṃ tataścakrurharivīrā mahābalāḥ

प्रसुप्तमिव चान्यत्र क्रीडन्तमिव चान्यतः ।
क्वचित् पर्वतमात्रैश्च जलराशिभिरावृतम्

prasuptamiva cānyatra krīḍantamiva cānyataḥ |
kvacit parvatamātraiśca jalarāśibhirāvṛtam

संकुलं दानवेन्द्रैश्च पातालतलवासिभिः ।
रोमहर्षकरं दृष्ट्वा विषेदुः कपिकुञ्जराः

saṃkulaṃ dānavendraiśca pātālatalavāsibhiḥ |
romaharṣakaraṃ dṛṣṭvā viṣeduḥ kapikuñjarāḥ

आकाशमिव दुष्पारं सागरं प्रेक्ष्य वानराः ।
विषेदुः सहिताः सर्वे कथं कार्यमिति ब्रुवन्

ākāśamiva duṣpāraṃ sāgaraṃ prekṣya vānarāḥ |
viṣeduḥ sahitāḥ sarve kathaṃ kāryamiti bruvan

विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा सागरस्य निरीक्षणात् ।
आश्वासयामास हरीन् भयार्तान् हरिसत्तमः

viṣaṇṇāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sāgarasya nirīkṣaṇāt |
āśvāsayāmāsa harīn bhayārtān harisattamaḥ

न विषादे मनः कार्यं विषादो दोषवत्तरः ।
विषादो हन्ति पुरुषं बालं क्रुद्ध इवोरगः

na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo doṣavattaraḥ |
viṣādo hanti puruṣaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ

यो विषादं प्रसहते विक्रमे समुपस्थिते ।
तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न सिद्ध्यति

yo viṣādaṃ prasahate vikrame samupasthite |
tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na siddhyati

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामङ्गदो वानरैः सह ।
हरिवृद्धैः समागम्य पुनर्मन्त्रममन्त्रयत्

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmaṅgado vānaraiḥ saha |
harivṛddhaiḥ samāgamya punarmantramamantrayat

सा वानराणां ध्वजिनी परिवार्याङ्गदं बभौ ।
वासवं परिवार्येव मरुतां वाहिनी स्थिता

sā vānarāṇāṃ dhvajinī parivāryāṅgadaṃ babhau |
vāsavaṃ parivāryeva marutāṃ vāhinī sthitā

कोऽन्यस्तां वानरीं सेनां शक्तः स्तम्भयितुं भवेत् ।
अन्यत्र वालितनयादन्यत्र च हनूमतः

ko'nyastāṃ vānarīṃ senāṃ śaktaḥ stambhayituṃ bhavet |
anyatra vālitanayādanyatra ca hanūmataḥ

ततस्तान् हरिवृद्धांश्च तच्च सैन्यमरिंदमः ।
अनुमान्याङ्गदः श्रीमान् वाक्यमर्थवदब्रवीत्

tatastān harivṛddhāṃśca tacca sainyamariṃdamaḥ |
anumānyāṅgadaḥ śrīmān vākyamarthavadabravīt

क इदानीं महातेजा लङ्घयिष्यति सागरम् ।
कः करिष्यति सुग्रीवं सत्यसंधमरिंदमम्

ka idānīṃ mahātejā laṅghayiṣyati sāgaram |
kaḥ kariṣyati sugrīvaṃ satyasaṃdhamariṃdamam

को वीरो योजनशतं लङ्घयेत प्लवङ्गमः ।
इमांश्च यूथपान् सर्वान् मोचयेत् को महाभयात्

ko vīro yojanaśataṃ laṅghayeta plavaṅgamaḥ |
imāṃśca yūthapān sarvān mocayet ko mahābhayāt

कस्य प्रसादाद् दारांश्च पुत्रांश्चैव गृहाणि च ।
इतो निवृत्ताः पश्येम सिद्धार्थाः सुखिनो वयम्

kasya prasādād dārāṃśca putrāṃścaiva gṛhāṇi ca |
ito nivṛttāḥ paśyema siddhārthāḥ sukhino vayam

कस्य प्रसादाद् रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अभिगच्छेम संहृष्टाः सुग्रीवं च वनौकसम्

kasya prasādād rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abhigacchema saṃhṛṣṭāḥ sugrīvaṃ ca vanaukasam

यदि कश्चित् समर्थो वः सागरप्लवने हरिः ।
स ददात्विह नः शीघ्रं पुण्यामभयदक्षिणाम्

yadi kaścit samartho vaḥ sāgaraplavane hariḥ |
sa dadātviha naḥ śīghraṃ puṇyāmabhayadakṣiṇām

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा न कश्चित् किंचिदब्रवीत् ।
स्तिमितेवाभवत् सर्वा सा तत्र हरिवाहिनी

aṅgadasya vacaḥ śrutvā na kaścit kiṃcidabravīt |
stimitevābhavat sarvā sā tatra harivāhinī

पुनरेवाङ्गदः प्राह तान् हरीन् हरिसत्तमः ।
सर्वे बलवतां श्रेष्ठा भवन्तो दृढविक्रमाः ।
व्यपदेशकुले जाताः पूजिताश्चाप्यभीक्ष्णशः

punarevāṅgadaḥ prāha tān harīn harisattamaḥ |
sarve balavatāṃ śreṣṭhā bhavanto dṛḍhavikramāḥ |
vyapadeśakule jātāḥ pūjitāścāpyabhīkṣṇaśaḥ

नहि वो गमने भङ्गः कदाचित् कस्यचिद् भवेत् ।
ब्रुवध्वं यस्य या शक्तिः प्लवने प्लवगर्षभाः

nahi vo gamane bhaṅgaḥ kadācit kasyacid bhavet |
bruvadhvaṃ yasya yā śaktiḥ plavane plavagarṣabhāḥ