सर्ग 65: प्रत्येक वानर का अपनी छलाँग बताना

अथाङ्गदवचः श्रुत्वा ते सर्वे वानरर्षभाः ।
स्वं स्वं गतौ समुत्साहमूचुस्तत्र यथाक्रमम्

athāṅgadavacaḥ śrutvā te sarve vānararṣabhāḥ |
svaṃ svaṃ gatau samutsāhamūcustatra yathākramam

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवांस्तथा

gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavāṃstathā

आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम् ।
गवाक्षो योजनान्याह गमिष्यामीति विंशतिम्

ābabhāṣe gajastatra plaveyaṃ daśayojanam |
gavākṣo yojanānyāha gamiṣyāmīti viṃśatim

शरभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः

śarabho vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
triṃśataṃ tu gamiṣyāmi yojanānāṃ plavaṅgamāḥ

ऋषभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
चत्वारिंशद् गमिष्यामि योजनानां न संशयः

ṛṣabho vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
catvāriṃśad gamiṣyāmi yojanānāṃ na saṃśayaḥ

वानरांस्तु महातेजा अब्रवीद् गन्धमादनः ।
योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः

vānarāṃstu mahātejā abravīd gandhamādanaḥ |
yojanānāṃ gamiṣyāmi pañcāśattu na saṃśayaḥ

मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे

maindastu vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
yojanānāṃ paraṃ ṣaṣṭimahaṃ plavitumutsahe

ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत ।
गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिं योजनान्यहम्

tatastatra mahātejā dvividaḥ pratyabhāṣata |
gamiṣyāmi na saṃdehaḥ saptatiṃ yojanānyaham

सुषेणस्तु महातेजाः सत्त्ववान् कपिसत्तमः ।
अशीतिं प्रतिजानेऽहं योजनानां पराक्रमे

suṣeṇastu mahātejāḥ sattvavān kapisattamaḥ |
aśītiṃ pratijāne'haṃ yojanānāṃ parākrame

तेषां कथयतां तत्र सर्वांस्ताननुमान्य च ।
ततो वृद्धतमस्तेषां जाम्बवान् प्रत्यभाषत

teṣāṃ kathayatāṃ tatra sarvāṃstānanumānya ca |
tato vṛddhatamasteṣāṃ jāmbavān pratyabhāṣata

पूर्वमस्माकमप्यासीत् कश्चिद् गतिपराक्रमः ।
ते वयं वयसः पारमनुप्राप्ताः स्म साम्प्रतम्

pūrvamasmākamapyāsīt kaścid gatiparākramaḥ |
te vayaṃ vayasaḥ pāramanuprāptāḥ sma sāmpratam

किं तु नैवं गते शक्यमिदं कार्यमुपेक्षितुम् ।
यदर्थं कपिराजश्च रामश्च कृतनिश्चयौ

kiṃ tu naivaṃ gate śakyamidaṃ kāryamupekṣitum |
yadarthaṃ kapirājaśca rāmaśca kṛtaniścayau

साम्प्रतं कालमस्माकं या गतिस्तां निबोधत ।
नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः

sāmprataṃ kālamasmākaṃ yā gatistāṃ nibodhata |
navatiṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmi na saṃśayaḥ

तांश्च सर्वान् हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवानिदमब्रवीत् ।
न खल्वेतावदेवासीद् गमने मे पराक्रमः

tāṃśca sarvān hariśreṣṭhāñjāmbavānidamabravīt |
na khalvetāvadevāsīd gamane me parākramaḥ

मया वैरोचने यज्ञे प्रभविष्णुः सनातनः ।
प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमम्

mayā vairocane yajñe prabhaviṣṇuḥ sanātanaḥ |
pradakṣiṇīkṛtaḥ pūrvaṃ kramamāṇastrivikramam

स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः ।
यौवने च तदासीन्मे बलमप्रतिमं परम्

sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ plavane mandavikramaḥ |
yauvane ca tadāsīnme balamapratimaṃ param

सम्प्रत्येतावदेवाद्य शक्यं मे गमने स्वतः ।
नैतावता च संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति

sampratyetāvadevādya śakyaṃ me gamane svataḥ |
naitāvatā ca saṃsiddhiḥ kāryasyāsya bhaviṣyati

अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा ।
अनुमान्य तदा प्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिः

athottaramudārārthamabravīdaṅgadastadā |
anumānya tadā prājño jāmbavantaṃ mahākapiḥ

अहमेतद् गमिष्यामि योजनानां शतं महत् ।
निवर्तने तु मे शक्तिः स्यान्न वेति न निश्चितम्

ahametad gamiṣyāmi yojanānāṃ śataṃ mahat |
nivartane tu me śaktiḥ syānna veti na niścitam

तमुवाच हरिश्रेष्ठं जाम्बवान् वाक्यकोविदः ।
ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम

tamuvāca hariśreṣṭhaṃ jāmbavān vākyakovidaḥ |
jñāyate gamane śaktistava haryṛkṣasattama

कामं शतसहस्रं वा नह्येष विधिरुच्यते ।
योजनानां भवान् शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम्

kāmaṃ śatasahasraṃ vā nahyeṣa vidhirucyate |
yojanānāṃ bhavān śakto gantuṃ pratinivartitum

नहि प्रेषयिता तात स्वामी प्रेष्यः कथंचन ।
भवतायं जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम

nahi preṣayitā tāta svāmī preṣyaḥ kathaṃcana |
bhavatāyaṃ janaḥ sarvaḥ preṣyaḥ plavagasattama

भवान् कलत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
स्वामी कलत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परंतप

bhavān kalatramasmākaṃ svāmibhāve vyavasthitaḥ |
svāmī kalatraṃ sainyasya gatireṣā paraṃtapa

अपि वै तस्य कार्यस्य भवान् मूलमरिंदम ।
तस्मात् कलत्रवत् तात प्रतिपाल्यः सदा भवान्

api vai tasya kāryasya bhavān mūlamariṃdama |
tasmāt kalatravat tāta pratipālyaḥ sadā bhavān

मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः ।
मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः सर्वे फलोदयाः

mūlamarthasya saṃrakṣyameṣa kāryavidāṃ nayaḥ |
mūle hi sati sidhyanti guṇāḥ sarve phalodayāḥ

तद् भवानस्य कार्यस्य साधनं सत्यविक्रम ।
वुद्धिविक्रमसम्पन्नो हेतुरत्र परंतप

tad bhavānasya kāryasya sādhanaṃ satyavikrama |
vuddhivikramasampanno heturatra paraṃtapa

गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम ।
भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने

guruśca guruputraśca tvaṃ hi naḥ kapisattama |
bhavantamāśritya vayaṃ samarthā hyarthasādhane

उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः ।
प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः

uktavākyaṃ mahāprājñaṃ jāmbavantaṃ mahākapiḥ |
pratyuvācottaraṃ vākyaṃ vālisūnurathāṅgadaḥ

यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुङ्गवः ।
पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम्

yadi nāhaṃ gamiṣyāmi nānyo vānarapuṅgavaḥ |
punaḥ khalvidamasmābhiḥ kāryaṃ prāyopaveśanam

नह्यकृत्वा हरिपतेः संदेशं तस्य धीमतः ।
तत्रापि गत्वा प्राणानां न पश्ये परिरक्षणम्

nahyakṛtvā haripateḥ saṃdeśaṃ tasya dhīmataḥ |
tatrāpi gatvā prāṇānāṃ na paśye parirakṣaṇam

स हि प्रसादे चात्यर्थकोपे च हरिरीश्वरः ।
अतीत्य तस्य संदेशं विनाशो गमने भवेत्

sa hi prasāde cātyarthakope ca harirīśvaraḥ |
atītya tasya saṃdeśaṃ vināśo gamane bhavet

तत्तथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः ।
तद् भवानेव दृष्टार्थः संचिन्तयितुमर्हति

tattathā hyasya kāryasya na bhavatyanyathā gatiḥ |
tad bhavāneva dṛṣṭārthaḥ saṃcintayitumarhati

सोऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः ।
जाम्बवानुत्तमं वाक्यं प्रोवाचेदं ततोऽङ्गदम्

so'ṅgadena tadā vīraḥ pratyuktaḥ plavagarṣabhaḥ |
jāmbavānuttamaṃ vākyaṃ provācedaṃ tato'ṅgadam

तस्य ते वीर कार्यस्य न किंचित् परिहास्यते ।
एष संचोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति

tasya te vīra kāryasya na kiṃcit parihāsyate |
eṣa saṃcodayāmyenaṃ yaḥ kāryaṃ sādhayiṣyati

ततः प्रतीतं प्लवतां वरिष्ठ-
मेकान्तमाश्रित्य सुखोपविष्टम् ।
संचोदयामास हरिप्रवीरो
हरिप्रवीरं हनुमन्तमेव

tataḥ pratītaṃ plavatāṃ variṣṭha-
mekāntamāśritya sukhopaviṣṭam |
saṃcodayāmāsa haripravīro
haripravīraṃ hanumantameva