सर्ग 61: सूर्य की ओर उड़ान

ततस्तद् दारुणं कर्म दुष्करं सहसा कृतम् ।
आचचक्षे मुनेः सर्वं सूर्यानुगमनं तथा

tatastad dāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sahasā kṛtam |
ācacakṣe muneḥ sarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā

भगवन् व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया चाकुलेन्द्रियः ।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम्

bhagavan vraṇayuktatvāllajjayā cākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum

अहं चैव जटायुश्च संघर्षाद् गर्वमोहितौ ।
आकाशं पतितौ दूराज्जिज्ञासन्तौ पराक्रमम्

ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṃgharṣād garvamohitau |
ākāśaṃ patitau dūrājjijñāsantau parākramam

कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम् ।
रविः स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम्

kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
raviḥ syādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim

अप्यावां युगपत् प्राप्तावपश्याव महीतले ।
रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक् पृथक्

apyāvāṃ yugapat prāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthak pṛthak

क्वचिद् वादित्रघोषश्च क्वचिद् भूषणनिःस्वनः ।
गायन्तीः स्माङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः

kvacid vāditraghoṣaśca kvacid bhūṣaṇaniḥsvanaḥ |
gāyantīḥ smāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ

तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपदमास्थितौ ।
आवामालोकयावस्तद् वनं शाद्वलसंस्थितम्

tūrṇamutpatya cākāśamādityapadamāsthitau |
āvāmālokayāvastad vanaṃ śādvalasaṃsthitam

उपलैरिव संछन्ना दृश्यते भूः शिलोच्चयैः ।
आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुंधरा

upalairiva saṃchannā dṛśyate bhūḥ śiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasuṃdharā

हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहागिरिः ।
भूतले सम्प्रकाशन्ते नागा इव जलाशये

himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahāgiriḥ |
bhūtale samprakāśante nāgā iva jalāśaye

तीव्रः स्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत् तदावयोः ।
समाविशत मोहश्च ततो मूर्च्छा च दारुणा

tīvraḥ svedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīt tadāvayoḥ |
samāviśata mohaśca tato mūrcchā ca dāruṇā

न च दिग् ज्ञायते याम्या न चाग्नेयी न वारुणी ।
युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना

na ca dig jñāyate yāmyā na cāgneyī na vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā

मनश्च मे हतं भूयश्चक्षुः प्राप्य तु संश्रयम् ।
यत्नेन महता ह्यस्मिन् मनः संधाय चक्षुषी

manaśca me hataṃ bhūyaścakṣuḥ prāpya tu saṃśrayam |
yatnena mahatā hyasmin manaḥ saṃdhāya cakṣuṣī

यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः ।
तुल्यपृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ

yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ |
tulyapṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau

जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः ।
तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम्

jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham

पक्षाभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यत ।
प्रमादात् तत्र निर्दग्धः पतन् वायुपथादहम्

pakṣābhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyata |
pramādāt tatra nirdagdhaḥ patan vāyupathādaham

आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम् ।
अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः

āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ

राज्याच्च हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च ।
सर्वथा मर्तुमेवेच्छन् पतिष्ये शिखराद् गिरेः

rājyācca hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchan patiṣye śikharād gireḥ