सर्ग 60: सम्पाति की कथा: निशाकर मुनि

ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः ।
उपविष्टा गिरौ रम्ये परिवार्य समन्ततः

tataḥ kṛtodakaṃ snātaṃ taṃ gṛdhraṃ hariyūthapāḥ |
upaviṣṭā girau ramye parivārya samantataḥ

तमङ्गदमुपासीनं तैः सर्वैर्हरिभिर्वृतम् ।
जनितप्रत्ययो हर्षात् सम्पातिः पुनरब्रवीत्

tamaṅgadamupāsīnaṃ taiḥ sarvairharibhirvṛtam |
janitapratyayo harṣāt sampātiḥ punarabravīt

कृत्वा निःशब्दमेकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम ।
तथ्यं संकीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम्

kṛtvā niḥśabdamekāgrāḥ śṛṇvantu harayo mama |
tathyaṃ saṃkīrtayiṣyāmi yathā jānāmi maithilīm

अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितोऽस्मि पुरानघ ।
सूर्यतापपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः

asya vindhyasya śikhare patito'smi purānagha |
sūryatāpaparītāṅgo nirdagdhaḥ sūryaraśmibhiḥ

लब्धसंज्ञस्तु षड्रात्राद् विवशो विह्वलन्निव ।
वीक्षमाणो दिशः सर्वा नाभिजानामि किंचन

labdhasaṃjñastu ṣaḍrātrād vivaśo vihvalanniva |
vīkṣamāṇo diśaḥ sarvā nābhijānāmi kiṃcana

ततस्तु सागरान् शैलान् नदीः सर्वाः सरांसि च ।
वनानि च प्रदेशांश्च निरीक्ष्य मतिरागता

tatastu sāgarān śailān nadīḥ sarvāḥ sarāṃsi ca |
vanāni ca pradeśāṃśca nirīkṣya matirāgatā

हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरोदरकूटवान् ।
दक्षिणस्योदधेस्तीरे विन्ध्योऽयमिति निश्चितः

hṛṣṭapakṣigaṇākīrṇaḥ kandarodarakūṭavān |
dakṣiṇasyodadhestīre vindhyo'yamiti niścitaḥ

आसीच्चात्राश्रमं पुण्यं सुरैरपि सुपूजितम् ।
ऋषिर्निशाकरो नाम यस्मिन्नुग्रतपाऽभवत्

āsīccātrāśramaṃ puṇyaṃ surairapi supūjitam |
ṛṣirniśākaro nāma yasminnugratapā'bhavat

अष्टौ वर्षसहस्राणि तेनास्मिन्नृषिणा गिरौ ।
वसतो मम धर्मज्ञे स्वर्गते तु निशाकरे

aṣṭau varṣasahasrāṇi tenāsminnṛṣiṇā girau |
vasato mama dharmajñe svargate tu niśākare

अवतीर्य च विन्ध्याग्रात् कृच्छ्रेण विषमाच्छनैः ।
तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनरागतः

avatīrya ca vindhyāgrāt kṛcchreṇa viṣamācchanaiḥ |
tīkṣṇadarbhāṃ vasumatīṃ duḥkhena punarāgataḥ

तमृषिं द्रष्टुकामोऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम् ।
जटायुषा मया चैव बहुशोऽधिगतो हि सः

tamṛṣiṃ draṣṭukāmo'smi duḥkhenābhyāgato bhṛśam |
jaṭāyuṣā mayā caiva bahuśo'dhigato hi saḥ

तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर्वाताः सुगन्धिनः ।
वृक्षो नापुष्पितः कश्चिदफलो वा न दृश्यते

tasyāśramapadābhyāśe vavurvātāḥ sugandhinaḥ |
vṛkṣo nāpuṣpitaḥ kaścidaphalo vā na dṛśyate

उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
द्रष्टुकामः प्रतीक्षे च भगवन्तं निशाकरम्

upetya cāśramaṃ puṇyaṃ vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
draṣṭukāmaḥ pratīkṣe ca bhagavantaṃ niśākaram

अथ पश्यामि दूरस्थमृषिं ज्वलिततेजसम् ।
कृताभिषेकं दुर्धर्षमुपावृत्तमुदङ्मुखम्

atha paśyāmi dūrasthamṛṣiṃ jvalitatejasam |
kṛtābhiṣekaṃ durdharṣamupāvṛttamudaṅmukham

तमृक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नानासरीसृपाः ।
परिवार्योपगच्छन्ति दातारं प्राणिनो यथा

tamṛkṣāḥ sṛmarā vyāghrāḥ siṃhā nānāsarīsṛpāḥ |
parivāryopagacchanti dātāraṃ prāṇino yathā

ततः प्राप्तमृषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः ।
प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम्

tataḥ prāptamṛṣiṃ jñātvā tāni sattvāni vai yayuḥ |
praviṣṭe rājani yathā sarvaṃ sāmātyakaṃ balam

ऋषिस्तु दृष्ट्वा मां तुष्टः प्रविष्टश्चाश्रमं पुनः ।
मुहूर्तमात्रान्निर्गम्य ततः कार्यमपृच्छत

ṛṣistu dṛṣṭvā māṃ tuṣṭaḥ praviṣṭaścāśramaṃ punaḥ |
muhūrtamātrānnirgamya tataḥ kāryamapṛcchata

सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोम्णां ते नावगम्यते ।
अग्निदग्धाविमौ पक्षौ प्राणाश्चापि शरीरके

saumya vaikalyatāṃ dṛṣṭvā romṇāṃ te nāvagamyate |
agnidagdhāvimau pakṣau prāṇāścāpi śarīrake

गृध्रौ द्वौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे ।
गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ

gṛdhrau dvau dṛṣṭapūrvau me mātariśvasamau jave |
gṛdhrāṇāṃ caiva rājānau bhrātarau kāmarūpiṇau

ज्येष्ठोऽवितस्त्वं सम्पाते जटायुरनुजस्तव ।
मानुषं रूपमास्थाय गृह्णीतां चरणौ मम

jyeṣṭho'vitastvaṃ sampāte jaṭāyuranujastava |
mānuṣaṃ rūpamāsthāya gṛhṇītāṃ caraṇau mama

किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम् ।
दण्डो वायं धृतः केन सर्वमाख्याहि पृच्छतः

kiṃ te vyādhisamutthānaṃ pakṣayoḥ patanaṃ katham |
daṇḍo vāyaṃ dhṛtaḥ kena sarvamākhyāhi pṛcchataḥ