सर्ग 59: सम्पाति को सीता का समाचार कैसे मिला

ततस्तदमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम् ।
निशम्य वदता हृष्टास्ते वचः प्लवगर्षभाः

tatastadamṛtāsvādaṃ gṛdhrarājena bhāṣitam |
niśamya vadatā hṛṣṭāste vacaḥ plavagarṣabhāḥ

जाम्बवान् वानरश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवङ्गमैः ।
भूतलात् सहसोत्थाय गृध्रराजानमब्रवीत्

jāmbavān vānaraśreṣṭhaḥ saha sarvaiḥ plavaṅgamaiḥ |
bhūtalāt sahasotthāya gṛdhrarājānamabravīt

क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् ।
तदाख्यातु भवान् सर्वं गतिर्भव वनौकसाम्

kva sītā kena vā dṛṣṭā ko vā harati maithilīm |
tadākhyātu bhavān sarvaṃ gatirbhava vanaukasām

को दाशरथिबाणानां वज्रवेगनिपातिनाम् ।
स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां न चिन्तयति विक्रमम्

ko dāśarathibāṇānāṃ vajraveganipātinām |
svayaṃ lakṣmaṇamuktānāṃ na cintayati vikramam

स हरीन् प्रतिसम्मुक्तान् सीताश्रुतिसमाहितान् ।
पुनराश्वासयन् प्रीत इदं वचनमब्रवीत्

sa harīn pratisammuktān sītāśrutisamāhitān |
punarāśvāsayan prīta idaṃ vacanamabravīt

श्रूयतामिह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम् ।
येन चापि ममाख्यातं यत्र चायतलोचना

śrūyatāmiha vaidehyā yathā me haraṇaṃ śrutam |
yena cāpi mamākhyātaṃ yatra cāyatalocanā

अहमस्मिन् गिरौ दुर्गे बहुयोजनमायते ।
चिरान्निपतितो वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः

ahamasmin girau durge bahuyojanamāyate |
cirānnipatito vṛddhaḥ kṣīṇaprāṇaparākramaḥ

तं मामेवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः ।
आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः

taṃ māmevaṃgataṃ putraḥ supārśvo nāma nāmataḥ |
āhāreṇa yathākālaṃ bibharti patatāṃ varaḥ

तीक्ष्णकामास्तु गन्धर्वास्तीक्ष्णकोपा भुजङ्गमाः ।
मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णक्षुधा वयम्

tīkṣṇakāmāstu gandharvāstīkṣṇakopā bhujaṅgamāḥ |
mṛgāṇāṃ tu bhayaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇakṣudhā vayam

स कदाचित् क्षुधार्तस्य ममाहाराभिकांक्षिणः ।
गतसूर्येऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्यनामिषः

sa kadācit kṣudhārtasya mamāhārābhikāṃkṣiṇaḥ |
gatasūrye'hani prāpto mama putro hyanāmiṣaḥ

स मयाऽऽहारसंरोधात् पीडितः प्रीतिवर्धनः ।
अनुमान्य यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत्

sa mayā''hārasaṃrodhāt pīḍitaḥ prītivardhanaḥ |
anumānya yathātattvamidaṃ vacanamabravīt

अहं तात यथाकालमामिषार्थी खमाप्लुतः ।
महेन्द्रस्य गिरेर्द्वारमावृत्य सुसमाश्रितः

ahaṃ tāta yathākālamāmiṣārthī khamāplutaḥ |
mahendrasya girerdvāramāvṛtya susamāśritaḥ

तत्र सत्त्वसहस्राणां सागरान्तरचारिणाम् ।
पन्थानमेकोऽध्यवसं संनिरोद्धुमवाङ्मुखः

tatra sattvasahasrāṇāṃ sāgarāntaracāriṇām |
panthānameko'dhyavasaṃ saṃniroddhumavāṅmukhaḥ

तत्र कश्चिन्मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम् ।
स्त्रियमादाय गच्छन् वै भिन्नाञ्जनचयोपमः

tatra kaścinmayā dṛṣṭaḥ sūryodayasamaprabhām |
striyamādāya gacchan vai bhinnāñjanacayopamaḥ

सोऽहमभ्यवहारार्थं तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः ।
तेन साम्ना विनीतेन पन्थानमनुयाचितः

so'hamabhyavahārārthaṃ tau dṛṣṭvā kṛtaniścayaḥ |
tena sāmnā vinītena panthānamanuyācitaḥ

नहि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते भुवि ।
नीचेष्वपि जनः कश्चित् किमङ्ग बत मद्विधः

nahi sāmopapannānāṃ prahartā vidyate bhuvi |
nīceṣvapi janaḥ kaścit kimaṅga bata madvidhaḥ

स यातस्तेजसा व्योम संक्षिपन्निव वेगितः ।
अथाहं खेचरैर्भूतैरभिगम्य सभाजितः

sa yātastejasā vyoma saṃkṣipanniva vegitaḥ |
athāhaṃ khecarairbhūtairabhigamya sabhājitaḥ

दिष्ट्या जीवति सीतेति ह्यब्रुवन् मां महर्षयः ।
कथंचित् सकलत्रोऽसौ गतस्ते स्वस्त्यसंशयम्

diṣṭyā jīvati sīteti hyabruvan māṃ maharṣayaḥ |
kathaṃcit sakalatro'sau gataste svastyasaṃśayam

एवमुक्तस्ततोऽहं तैः सिद्धैः परमशोभनैः ।
स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः

evamuktastato'haṃ taiḥ siddhaiḥ paramaśobhanaiḥ |
sa ca me rāvaṇo rājā rakṣasāṃ prativeditaḥ

पश्यन् दाशरथेर्भार्यां रामस्य जनकात्मजाम् ।
भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम्

paśyan dāśaratherbhāryāṃ rāmasya janakātmajām |
bhraṣṭābharaṇakauśeyāṃ śokavegaparājitām

रामलक्ष्मणयोर्नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम् ।
एष कालात्ययस्तात इति वाक्यविदां वरः

rāmalakṣmaṇayornāma krośantīṃ muktamūrdhajām |
eṣa kālātyayastāta iti vākyavidāṃ varaḥ

एतदर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् ।
तच्छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर्नासीत् काचित् पराक्रमे

etadarthaṃ samagraṃ me supārśvaḥ pratyavedayat |
tacchrutvāpi hi me buddhirnāsīt kācit parākrame

अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किंचित् समारभेत् ।
यत् तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना

apakṣo hi kathaṃ pakṣī karma kiṃcit samārabhet |
yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ vāgbuddhiguṇavartinā

श्रूयतां तत्र वक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम् ।
वाङ्मतिभ्यां हि सर्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः

śrūyatāṃ tatra vakṣyāmi bhavatāṃ pauruṣāśrayam |
vāṅmatibhyāṃ hi sarveṣāṃ kariṣyāmi priyaṃ hi vaḥ

यद्धि दाशरथेः कार्यं मम तन्नात्र संशयः ।
तद् भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः

yaddhi dāśaratheḥ kāryaṃ mama tannātra saṃśayaḥ |
tad bhavanto matiśreṣṭhā balavanto manasvinaḥ

प्रहिताः कपिराजेन देवैरपि दुरासदाः ।
रामलक्ष्मणबाणाश्च विहिताः कङ्कपत्रिणः

prahitāḥ kapirājena devairapi durāsadāḥ |
rāmalakṣmaṇabāṇāśca vihitāḥ kaṅkapatriṇaḥ

त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्तास्त्राणनिग्रहे ।
कामं खलु दशग्रीवस्तेजोबलसमन्वितः ।
भवतां तु समर्थानां न किंचिदपि दुष्करम्

trayāṇāmapi lokānāṃ paryāptāstrāṇanigrahe |
kāmaṃ khalu daśagrīvastejobalasamanvitaḥ |
bhavatāṃ tu samarthānāṃ na kiṃcidapi duṣkaram

तदलं कालसङ्गेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः ।
नहि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः

tadalaṃ kālasaṅgena kriyatāṃ buddhiniścayaḥ |
nahi karmasu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ