सर्ग 56: सम्पाति का प्रकट होना

उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन् प्रायं गिरिस्थले ।
हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे

upaviṣṭāstu te sarve yasmin prāyaṃ giristhale |
harayo gṛdhrarājaśca taṃ deśamupacakrame

सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहंगमः ।
भ्राता जटायुषः श्रीमान् विख्यातबलपौरुषः

sampātirnāma nāmnā tu cirajīvī vihaṃgamaḥ |
bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmān vikhyātabalapauruṣaḥ

कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः ।
उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत्

kandarādabhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ |
upaviṣṭān harīn dṛṣṭvā hṛṣṭātmā giramabravīt

विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते ।
यथायं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः

vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate |
yathāyaṃ vihito bhakṣyaścirānmahyamupāgataḥ

परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् ।
उवाचैतद् वचः पक्षी तान् निरीक्ष्य प्लवंगमान्

paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam |
uvācaitad vacaḥ pakṣī tān nirīkṣya plavaṃgamān

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भक्ष्यलुब्धस्य पक्षिणः ।
अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत्

tasya tad vacanaṃ śrutvā bhakṣyalubdhasya pakṣiṇaḥ |
aṅgadaḥ paramāyasto hanūmantamathābravīt

पश्य सीतापदेशेन साक्षाद् वैवस्वतो यमः ।
इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये

paśya sītāpadeśena sākṣād vaivasvato yamaḥ |
imaṃ deśamanuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye

रामस्य न कृतं कार्यं न कृतं राजशासनम् ।
हरीणामियमज्ञाता विपत्तिः सहसाऽऽगता

rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ na kṛtaṃ rājaśāsanam |
harīṇāmiyamajñātā vipattiḥ sahasā''gatā

वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा ।
गृध्रराजेन यत् तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः

vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā |
gṛdhrarājena yat tatra śrutaṃ vastadaśeṣataḥ

तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ।
प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान् यथा वयम्

tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatānyapi |
priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇān yathā vayam

अन्योन्यमुपकुर्वन्ति स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः ।
ततस्तस्योपकारार्थं त्यजतात्मानमात्मना

anyonyamupakurvanti snehakāruṇyayantritāḥ |
tatastasyopakārārthaṃ tyajatātmānamātmanā

प्रियं कृतं हि रामस्य धर्मज्ञेन जटायुषा ।
राघवार्थे परिश्रान्ता वयं संत्यक्तजीविताः

priyaṃ kṛtaṃ hi rāmasya dharmajñena jaṭāyuṣā |
rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ saṃtyaktajīvitāḥ

कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् ।
स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे ।
मुक्तश्च सुग्रीवभयाद् गतश्च परमां गतिम्

kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm |
sa sukhī gṛdhrarājastu rāvaṇena hato raṇe |
muktaśca sugrīvabhayād gataśca paramāṃ gatim

जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च ।
हरणेन च वैदेह्याः संशयं हरयो गताः

jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca |
haraṇena ca vaidehyāḥ saṃśayaṃ harayo gatāḥ

रामलक्ष्मणयोर्वासमरण्ये सह सीतया ।
राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः

rāmalakṣmaṇayorvāsamaraṇye saha sītayā |
rāghavasya ca bāṇena vālinaśca tathā vadhaḥ

रामकोपादशेषाणां रक्षसां च तथा वधम् ।
कैकेय्या वरदानेन इदं च विकृतं कृतम्

rāmakopādaśeṣāṇāṃ rakṣasāṃ ca tathā vadham |
kaikeyyā varadānena idaṃ ca vikṛtaṃ kṛtam

तदसुखमनुकीर्तितं वचो
भुवि पतितांश्च निरीक्ष्य वानरान् ।
भृशचकितमतिर्महामतिः
कृपणमुदाहृतवान् स गृध्रराजः

tadasukhamanukīrtitaṃ vaco
bhuvi patitāṃśca nirīkṣya vānarān |
bhṛśacakitamatirmahāmatiḥ
kṛpaṇamudāhṛtavān sa gṛdhrarājaḥ

तत् तु श्रुत्वा तथा वाक्यमङ्गदस्य मुखोद्गतम् ।
अब्रवीद् वचनं गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः

tat tu śrutvā tathā vākyamaṅgadasya mukhodgatam |
abravīd vacanaṃ gṛdhrastīkṣṇatuṇḍo mahāsvanaḥ

कोऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे ।
जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्निव मे मनः

ko'yaṃ girā ghoṣayati prāṇaiḥ priyatarasya me |
jaṭāyuṣo vadhaṃ bhrātuḥ kampayanniva me manaḥ

कथमासीज्जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः ।
नामधेयमिदं भ्रातुश्चिरस्याद्य मया श्रुतम्

kathamāsījjanasthāne yuddhaṃ rākṣasagṛdhrayoḥ |
nāmadheyamidaṃ bhrātuścirasyādya mayā śrutam

इच्छेयं गिरिदुर्गाच्च भवद्भिरवतारितुम् ।
यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः

iccheyaṃ giridurgācca bhavadbhiravatāritum |
yavīyaso guṇajñasya ślāghanīyasya vikramaiḥ

अतिदीर्घस्य कालस्य परितुष्टोऽस्मि कीर्तनात् ।
तदिच्छेयमहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः

atidīrghasya kālasya parituṣṭo'smi kīrtanāt |
tadiccheyamahaṃ śrotuṃ vināśaṃ vānararṣabhāḥ

भ्रातुर्जटायुषस्तस्य जनस्थाननिवासिनः ।
तस्यैव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम्

bhrāturjaṭāyuṣastasya janasthānanivāsinaḥ |
tasyaiva ca mama bhrātuḥ sakhā daśarathaḥ katham

यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः ।
सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न शक्नोमि विसर्पितुम् ।
इच्छेयं पर्वतादस्मादवतर्तुमरिंदमाः

yasya rāmaḥ priyaḥ putro jyeṣṭho gurujanapriyaḥ |
sūryāṃśudagdhapakṣatvānna śaknomi visarpitum |
iccheyaṃ parvatādasmādavatartumariṃdamāḥ