सर्ग 52: स्वयंप्रभा का वानरों को गुफा से बाहर निकालना

अथ तानब्रवीत् सर्वान् विश्रान्तान् हरियूथपान् ।
इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी

atha tānabravīt sarvān viśrāntān hariyūthapān |
idaṃ vacanamekāgrā tāpasī dharmacāriṇī

वानरा यदि वः खेदः प्रणष्टः फलभक्षणात् ।
यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि तां कथाम्

vānarā yadi vaḥ khedaḥ praṇaṣṭaḥ phalabhakṣaṇāt |
yadi caitanmayā śrāvyaṃ śrotumicchāmi tāṃ kathām

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे

tasyāstad vacanaṃ śrutvā hanūmān mārutātmajaḥ |
ārjavena yathātattvamākhyātumupacakrame

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्

rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ |
rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या सह भार्यया ।
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात्

lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā saha bhāryayā |
tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt

वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम्

vīrastasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ |
rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam

अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम् ।
सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम्

agastyacaritāmāśāṃ dakṣiṇāṃ yamarakṣitām |
sahaibhirvānarairmukhyairaṅgadapramukhairvayam

रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम् ।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः

rāvaṇaṃ sahitāḥ sarve rākṣasaṃ kāmarūpiṇam |
sītayā saha vaidehyā mārgadhvamiti coditāḥ

विचित्य तु वनं सर्वं समुद्रं दक्षिणां दिशम् ।
वयं बुभुक्षिताः सर्वे वृक्षमूलमुपाश्रिताः

vicitya tu vanaṃ sarvaṃ samudraṃ dakṣiṇāṃ diśam |
vayaṃ bubhukṣitāḥ sarve vṛkṣamūlamupāśritāḥ

विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः ।
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे

vivarṇavadanāḥ sarve sarve dhyānaparāyaṇāḥ |
nādhigacchāmahe pāraṃ magnāścintāmahārṇave

चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद् बिलम् ।
लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम्

cārayantastataścakṣurdṛṣṭavanto mahad bilam |
latāpādapasaṃchannaṃ timireṇa samāvṛtam

अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः ।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्त्रिणः

asmāddhaṃsā jalaklinnāḥ pakṣaiḥ salilareṇubhiḥ |
kurarāḥ sārasāścaiva niṣpatanti patattriṇaḥ

साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवङ्गमाः ।
तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम्

sādhvatra praviśāmeti mayā tūktāḥ plavaṅgamāḥ |
teṣāmapi hi sarveṣāmanumānamupāgatam

अस्मिन् निपतिताः सर्वेऽप्यथ कार्यत्वरान्विताः ।
ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तैः परस्परम्

asmin nipatitāḥ sarve'pyatha kāryatvarānvitāḥ |
tato gāḍhaṃ nipatitā gṛhya hastaiḥ parasparam

इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ।
एतन्नः कार्यमेतेन कृत्येन वयमागताः

idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam |
etannaḥ kāryametena kṛtyena vayamāgatāḥ

त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ।
आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च

tvāṃ caivopagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ |
ātithyadharmadattāni mūlāni ca phalāni ca

अस्माभिरुपयुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः ।
यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया

asmābhirupayuktāni bubhukṣāparipīḍitaiḥ |
yat tvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā

ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः ।
एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा

brūhi pratyupakārārthaṃ kiṃ te kurvantu vānarāḥ |
evamuktā tu sarvajñā vānaraistaiḥ svayaṃprabhā

प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपान् ।
सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम्

pratyuvāca tataḥ sarvānidaṃ vānarayūthapān |
sarveṣāṃ parituṣṭāsmi vānarāṇāṃ tarasvinām

चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित् ।
एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम्

carantyā mama dharmeṇa na kāryamiha kenacit |
evamuktaḥ śubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam

उवाच हनुमान् वाक्यं तामनिन्दितलोचनाम् ।
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणीम्

uvāca hanumān vākyaṃ tāmaninditalocanām |
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ smaḥ sarve vai dharmacāriṇīm

यः कृतः समयोऽस्मासु सुग्रीवेण महात्मना ।
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम्

yaḥ kṛtaḥ samayo'smāsu sugrīveṇa mahātmanā |
sa tu kālo vyatikrānto bile ca parivartatām

सा त्वमस्माद् बिलादस्मानुत्तारयितुमर्हसि ।
तस्मात् सुग्रीववचनादतिक्रान्तान् गतायुषः

sā tvamasmād bilādasmānuttārayitumarhasi |
tasmāt sugrīvavacanādatikrāntān gatāyuṣaḥ

त्रातुमर्हसि नः सर्वान् सुग्रीवभयशङ्कितान् ।
महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि

trātumarhasi naḥ sarvān sugrīvabhayaśaṅkitān |
mahacca kāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi

तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ।
एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत्

taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ |
evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt

जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ।
तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च

jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum |
tapasaḥ suprabhāveṇa niyamopārjitena ca

सर्वानेव बिलादस्मात् तारयिष्यामि वानरान् ।
निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः

sarvāneva bilādasmāt tārayiṣyāmi vānarān |
nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṅgavāḥ

नहि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ।
ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः

nahi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ |
tato nimīlitāḥ sarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ

सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकांक्षया ।
वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा

sahasā pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṃkṣayā |
vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā

निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ।
उवाच सर्वांस्तांस्तत्र तापसी धर्मचारिणी

nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā |
uvāca sarvāṃstāṃstatra tāpasī dharmacāriṇī

निःसृतान् विषमात् तस्मात् समाश्वास्येदमब्रवीत् ।
एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान् नानाद्रुमलतायुतः

niḥsṛtān viṣamāt tasmāt samāśvāsyedamabravīt |
eṣa vindhyo giriḥ śrīmān nānādrumalatāyutaḥ

एष प्रस्रवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः ।
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।
इत्युक्त्वा तद् बिलं श्रीमत् प्रविवेश स्वयंप्रभा

eṣa prasravaṇaḥ śailaḥ sāgaro'yaṃ mahodadhiḥ |
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
ityuktvā tad bilaṃ śrīmat praviveśa svayaṃprabhā