सर्ग 50: ऋक्षबिल गुफा और तपस्विनी

सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान् कपिः ।
विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च

saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṃgamya hanumān kapiḥ |
vicinoti ca vindhyasya guhāśca gahanāni ca

सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तदा ।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च

siṃhaśārdūlajuṣṭāśca guhāśca paritastadā |
viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca

आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम् ।
तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत

āsedustasya śailasya koṭiṃ dakṣiṇapaścimām |
teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata

स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान् ।
तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम्

sa hi deśo duranveṣyo guhāgahanavān mahān |
tatra vāyusutaḥ sarvaṃ vicinoti sma parvatam

परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः

paraspareṇa rahitā anyonyasyāvidūrataḥ |
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ

मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमान् जाम्बवानपि ।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः

maindaśca dvividaścaiva hanūmān jāmbavānapi |
aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ

गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्

girijālāvṛtān deśān mārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
vicinvantastatastatra dadṛśurvivṛtaṃ bilam

दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम् ।
क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रान्तास्तु सलिलार्थिनः

durgamṛkṣabilaṃ nāma dānavenābhirakṣitam |
kṣutpipāsāparītāstu śrāntāstu salilārthinaḥ

अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ।
तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन्

avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam |
tatra krauñcāśca haṃsāśca sārasāścāpi niṣkraman

जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ।
ततस्तद् बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्

jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ |
tatastad bilamāsādya sugandhi duratikramam

विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ।
संजातपरिशङ्कास्ते तद् बिलं प्लवगोत्तमाः

vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ |
saṃjātapariśaṅkāste tad bilaṃ plavagottamāḥ

अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ।
नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्

abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ |
nānāsattvasamākīrṇaṃ daityendranilayopamam

दुर्दर्शमिव घोरं च दुर्विगाह्यं च सर्वशः ।
ततः पर्वतकूटाभो हनूमान् मारुतात्मजः

durdarśamiva ghoraṃ ca durvigāhyaṃ ca sarvaśaḥ |
tataḥ parvatakūṭābho hanūmān mārutātmajaḥ

अब्रवीद् वानरान् घोरान् कान्तारवनकोविदः ।
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्

abravīd vānarān ghorān kāntāravanakovidaḥ |
girijālāvṛtān deśān mārgitvā dakṣiṇāṃ diśam

वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम् ।
अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः

vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāma maithilīm |
asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ

जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ।
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः

jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ |
nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ

तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ।
इत्युक्तास्तद् बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम्

tathā ceme biladvāre snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ |
ityuktāstad bilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam

अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ।
निशाम्य तस्मात् सिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्षिणः

acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam |
niśāmya tasmāt siṃhāṃśca tāṃstāṃśca mṛgapakṣiṇaḥ

प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम् ।
न तेषां सज्जते दृष्टिर्न तेजो न पराक्रमः

praviṣṭā hariśārdūlā bilaṃ timirasaṃvṛtam |
na teṣāṃ sajjate dṛṣṭirna tejo na parākramaḥ

वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते ।
ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद् बिलं कपिकुञ्जराः

vāyoriva gatisteṣāṃ dṛṣṭistamasi vartate |
te praviṣṭāstu vegena tad bilaṃ kapikuñjarāḥ

प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम् ।
ततस्तस्मिन् बिले भीमे नानापादपसंकुले

prakāśaṃ cābhirāmaṃ ca dadṛśurdeśamuttamam |
tatastasmin bile bhīme nānāpādapasaṃkule

अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ।
ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः

anyonyaṃ sampariṣvajya jagmuryojanamantaram |
te naṣṭasaṃjñāstṛṣitāḥ sambhrāntāḥ salilārthinaḥ

परिपेतुर्बिले तस्मिन् कंचित् कालमतन्द्रिताः ।
ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः

paripeturbile tasmin kaṃcit kālamatandritāḥ |
te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṅgamāḥ

आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा ।
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्

ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite yadā |
tatastaṃ deśamāgamya saumyā vitimiraṃ vanam

ददृशुः काञ्चनान् वृक्षान् दीप्तवैश्वानरप्रभान् ।
सालांस्तालांस्तमालांश्च पुंनागान् वञ्जुलान् धवान्

dadṛśuḥ kāñcanān vṛkṣān dīptavaiśvānaraprabhān |
sālāṃstālāṃstamālāṃśca puṃnāgān vañjulān dhavān

चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ।
स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा

campakān nāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān |
stabakaiḥ kāñcanaiścitrai raktaiḥ kisalayaistathā

आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान् ।
तरुणादित्यसंकाशान् वैदूर्यमयवेदिकान्

āpīḍaiśca latābhiśca hemābharaṇabhūṣitān |
taruṇādityasaṃkāśān vaidūryamayavedikān

बिभ्राजमानान् वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान् ।
नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगैर्वृताः

bibhrājamānān vapuṣā pādapāṃśca hiraṇmayān |
nīlavaidūryavarṇāśca padminīḥ patagairvṛtāḥ

महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृता बालार्कसंनिभैः ।
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्चाथ पङ्कजैः

mahadbhiḥ kāñcanairvṛkṣairvṛtā bālārkasaṃnibhaiḥ |
jātarūpamayairmatsyairmahadbhiścātha paṅkajaiḥ

नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः ।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च

nalinīstatra dadṛśuḥ prasannasalilāyutāḥ |
kāñcanāni vimānāni rājatāni tathaiva ca

तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च ।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च

tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca |
haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca

ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः ।
पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवालमणिसंनिभान्

dadṛśustatra harayo gṛhamukhyāni sarvaśaḥ |
puṣpitān phalino vṛkṣān pravālamaṇisaṃnibhān

काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च

kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ |
maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca

विविधानि विशालानि ददृशुस्ते समन्ततः ।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च राशयः

vividhāni viśālāni dadṛśuste samantataḥ |
haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca rāśayaḥ

अगुरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान् ।
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च

agurūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃcayān |
śucīnyabhyavahārāṇi mūlāni ca phalāni ca

महार्हाणि च यानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान्

mahārhāṇi ca yānāni madhūni rasavanti ca |
divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca saṃcayān

कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान् ।
तत्र तत्र च विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानरप्रभान्

kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca saṃcayān |
tatra tatra ca vinyastān dīptān vaiśvānaraprabhān

ददृशुर्वानराः शुभ्राञ्जातरूपस्य संचयान् ।
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः

dadṛśurvānarāḥ śubhrāñjātarūpasya saṃcayān |
tatra tatra vicinvanto bile tatra mahāprabhāḥ

ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः ।
तां च ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम्

dadṛśurvānarāḥ śūrāḥ striyaṃ kāṃcidadūrataḥ |
tāṃ ca te dadṛśustatra cīrakṛṣṇājināmbarām

तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः ।
पप्रच्छ हनुमांस्तत्र कासि त्वं कस्य वा बिलम्

tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā |
vismitā harayastatra vyavatiṣṭhanta sarvaśaḥ |
papraccha hanumāṃstatra kāsi tvaṃ kasya vā bilam

ततो हनूमान् गिरिसंनिकाशः
कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् ।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च
रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य

tato hanūmān girisaṃnikāśaḥ
kṛtāñjalistāmabhivādya vṛddhām |
papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca
ratnāni cemāni vadasva kasya