सर्ग 40: पूर्व दिशा में खोजी दल

अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम्

atha rājā samṛddhārthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
uvāca naraśārdūlaṃ rāmaṃ parabalārdanam

आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः ।
वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः

āgatā viniviṣṭāśca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ

त इमे बहुविक्रान्तैर्बलिभिर्भीमविक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः

ta ime bahuvikrāntairbalibhirbhīmavikramaiḥ |
āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ

ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः ।
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः

khyātakarmāpadānāśca balavanto jitaklamāḥ |
parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu cottamāḥ

पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः ।
कोट्योघाश्च इमे प्राप्ता वानरास्तव किंकराः

pṛthivyambucarā rāma nānānaganivāsinaḥ |
koṭyoghāśca ime prāptā vānarāstava kiṃkarāḥ

निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते स्थिताः ।
अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिंदम

nideśavartinaḥ sarve sarve guruhite sthitāḥ |
abhipretamanuṣṭhātuṃ tava śakṣyantyariṃdama

त इमे बहुसाहस्रैरनीकैर्भीमविक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः

ta ime bahusāhasrairanīkairbhīmavikramaiḥ |
āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ

यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम् ।
त्वत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि

yanmanyase naravyāghra prāptakālaṃ taducyatām |
tvatsainyaṃ tvadvaśe yuktamājñāpayitumarhasi

काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः ।
तथापि तु यथायुक्तमाज्ञापयितुमर्हसि

kāmameṣāmidaṃ kāryaṃ viditaṃ mama tattvataḥ |
tathāpi tu yathāyuktamājñāpayitumarhasi

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत्

tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya idaṃ vacanamabravīt

ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः

jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā |
sa ca deśo mahāprājña yasmin vasati rāvaṇaḥ

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन् काले सह त्वया

adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
prāptakālaṃ vidhāsyāmi tasmin kāle saha tvayā

नाहमस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेन्द्र न लक्ष्मणः ।
त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर

nāhamasmin prabhuḥ kārye vānarendra na lakṣmaṇaḥ |
tvamasya hetuḥ kāryasya prabhuśca plavageśvara

त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् ।
त्वं हि जानासि मे कार्यं मम वीर न संशयः

tvamevājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam |
tvaṃ hi jānāsi me kāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ

सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् ।
भवानस्मद्धिते युक्तः सुहृदाप्तोऽर्थवित्तमः

suhṛddvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kālaviśeṣavit |
bhavānasmaddhite yuktaḥ suhṛdāpto'rthavittamaḥ

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् ।
अब्रवीद् रामसांनिध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः

evamuktastu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam |
abravīd rāmasāṃnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ

शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरम् ।
सोमसूर्यनिभैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम

śailābhaṃ meghanirghoṣamūrjitaṃ plavageśvaram |
somasūryanibhaiḥ sārdhaṃ vānarairvānarottama

देशकालनयैर्युक्तो विज्ञः कार्यविनिश्चये ।
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्

deśakālanayairyukto vijñaḥ kāryaviniścaye |
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām

अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् ।
तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च

adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām |
tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca

मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ।
नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा

mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca |
nadīṃ bhāgīrathīṃ ramyāṃ sarayūṃ kauśikīṃ tathā

कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम् ।
सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम्

kālindīṃ yamunāṃ ramyāṃ yāmunaṃ ca mahāgirim |
sarasvatīṃ ca sindhuṃ ca śoṇaṃ maṇinibhodakam

महीं कालमहीं चापि शैलकाननशोभिताम् ।
ब्रह्ममालान् विदेहांश्च मालवान् काशिकोसलान्

mahīṃ kālamahīṃ cāpi śailakānanaśobhitām |
brahmamālān videhāṃśca mālavān kāśikosalān

मागधांश्च महाग्रामान् पुण्ड्रांस्त्वङ्गांस्तथैव च ।
भूमिं च कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम्

māgadhāṃśca mahāgrāmān puṇḍrāṃstvaṅgāṃstathaiva ca |
bhūmiṃ ca kośakārāṇāṃ bhūmiṃ ca rajatākarām

सर्वं च तद् विचेतव्यं मार्गयद्भिस्ततस्ततः ।
रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरथस्नुषाम्

sarvaṃ ca tad vicetavyaṃ mārgayadbhistatastataḥ |
rāmasya dayitāṃ bhāryāṃ sītāṃ daśarathasnuṣām

समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान् पत्तनानि च ।
मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदालयाः

samudramavagāḍhāṃśca parvatān pattanāni ca |
mandarasya ca ye koṭiṃ saṃśritāḥ kecidālayāḥ

कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः ।
घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः

karṇaprāvaraṇāścaiva tathā cāpyoṣṭhakarṇakāḥ |
ghoralohamukhāścaiva javanāścaikapādakāḥ

अक्षया बलवन्तश्च तथैव पुरुषादकाः ।
किरातास्तीक्ष्णचूडाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः

akṣayā balavantaśca tathaiva puruṣādakāḥ |
kirātāstīkṣṇacūḍāśca hemābhāḥ priyadarśanāḥ

आममीनाशनाश्चापि किराता द्वीपवासिनः ।
अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति स्मृताः

āmamīnāśanāścāpi kirātā dvīpavāsinaḥ |
antarjalacarā ghorā naravyāghrā iti smṛtāḥ

एतेषामाश्रयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः ।
गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च

eteṣāmāśrayāḥ sarve viceyāḥ kānanaukasaḥ |
giribhirye ca gamyante plavanena plavena ca

यत्नवन्तो यवद्वीपं सप्तराजोपशोभितम् ।
सुवर्णरूप्यकद्वीपं सुवर्णाकरमण्डितम्

yatnavanto yavadvīpaṃ saptarājopaśobhitam |
suvarṇarūpyakadvīpaṃ suvarṇākaramaṇḍitam

यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ।
दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः

yavadvīpamatikramya śiśiro nāma parvataḥ |
divaṃ spṛśati śṛṅgeṇa devadānavasevitaḥ

एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च ।
मार्गध्वं सहिताः सर्वे रामपत्नीं यशस्विनीम्

eteṣāṃ giridurgeṣu prapāteṣu vaneṣu ca |
mārgadhvaṃ sahitāḥ sarve rāmapatnīṃ yaśasvinīm

ततो रक्तजलं प्राप्य शोणाख्यं शीघ्रवाहिनम् ।
गत्वा पारं समुद्रस्य सिद्धचारणसेवितम्

tato raktajalaṃ prāpya śoṇākhyaṃ śīghravāhinam |
gatvā pāraṃ samudrasya siddhacāraṇasevitam

तस्य तीर्थेषु रम्येषु विचित्रेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya tīrtheṣu ramyeṣu vicitreṣu vaneṣu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

पर्वतप्रभवा नद्यः सुभीमबहुनिष्कुटाः ।
मार्गितव्या दरीमन्तः पर्वताश्च वनानि च

parvataprabhavā nadyaḥ subhīmabahuniṣkuṭāḥ |
mārgitavyā darīmantaḥ parvatāśca vanāni ca

ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान् द्रष्टुमर्हथ ।
ऊर्मिमन्तं महारौद्रं क्रोशन्तमनिलोद्धतम्

tataḥ samudradvīpāṃśca subhīmān draṣṭumarhatha |
ūrmimantaṃ mahāraudraṃ krośantamaniloddhatam

तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः

tatrāsurā mahākāyāśchāyāṃ gṛhṇanti nityaśaḥ |
brahmaṇā samanujñātā dīrghakālaṃ bubhukṣitāḥ

तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम् ।
अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम्

taṃ kālameghapratimaṃ mahoraganiṣevitam |
abhigamya mahānādaṃ tīrthenaiva mahodadhim

ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् ।
गत्वा प्रेक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम्

tato raktajalaṃ bhīmaṃ lohitaṃ nāma sāgaram |
gatvā prekṣyatha tāṃ caiva bṛhatīṃ kūṭaśālmalīm

गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम् ।
तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा

gṛhaṃ ca vainateyasya nānāratnavibhūṣitam |
tatra kailāsasaṃkāśaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā

तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः ।
शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः

tatra śailanibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ |
śailaśṛṅgeṣu lambante nānārūpā bhayāvahāḥ

ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति ।
अभितप्ताः स्म सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः

te patanti jale nityaṃ sūryasyodayanaṃ prati |
abhitaptāḥ sma sūryeṇa lambante sma punaḥ punaḥ

निहता ब्रह्मतेजोभिरहन्यहनि राक्षसाः ।
ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरोदं नाम सागरम्

nihatā brahmatejobhirahanyahani rākṣasāḥ |
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kṣīrodaṃ nāma sāgaram

गत्वा द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुक्ताहारमिवोर्मिभिः ।
तस्य मध्ये महान् श्वेतो ऋषभो नाम पर्वतः

gatvā drakṣyatha durdharṣā muktāhāramivormibhiḥ |
tasya madhye mahān śveto ṛṣabho nāma parvataḥ

दिव्यगन्धैः कुसुमितैराचितैश्च नगैर्वृतः ।
सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः

divyagandhaiḥ kusumitairācitaiśca nagairvṛtaḥ |
saraśca rājataiḥ padmairjvalitairhemakesaraiḥ

नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम् ।
विबुधाश्चारणा यक्षाः किंनराश्चाप्सरोगणाः

nāmnā sudarśanaṃ nāma rājahaṃsaiḥ samākulam |
vibudhāścāraṇā yakṣāḥ kiṃnarāścāpsarogaṇāḥ

हृष्टाः समधिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः ।
क्षीरोदं समतिक्रम्य तदा द्रक्ष्यथ वानराः

hṛṣṭāḥ samadhigacchanti nalinīṃ tāṃ riraṃsavaḥ |
kṣīrodaṃ samatikramya tadā drakṣyatha vānarāḥ

जलोदं सागरं शीघ्रं सर्वभूतभयावहम् ।
तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत्

jalodaṃ sāgaraṃ śīghraṃ sarvabhūtabhayāvaham |
tatra tatkopajaṃ tejaḥ kṛtaṃ hayamukhaṃ mahat

अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम् ।
तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम् ।
श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वाभूद् वडवामुखम्

asyāhustanmahāvegamodanaṃ sacarācaram |
tatra vikrośatāṃ nādo bhūtānāṃ sāgaraukasām |
śrūyate cāsamarthānāṃ dṛṣṭvābhūd vaḍavāmukham

स्वादूदस्योत्तरे तीरे योजनानि त्रयोदश ।
जातरूपशिलो नाम सुमहान् कनकप्रभः

svādūdasyottare tīre yojanāni trayodaśa |
jātarūpaśilo nāma sumahān kanakaprabhaḥ

तत्र चन्द्रप्रतीकाशं पन्नगं धरणीधरम् ।
पद्मपत्रविशालाक्षं ततो द्रक्ष्यथ वानराः

tatra candrapratīkāśaṃ pannagaṃ dharaṇīdharam |
padmapatraviśālākṣaṃ tato drakṣyatha vānarāḥ

आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वदेवनमस्कृतम् ।
सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम्

āsīnaṃ parvatasyāgre sarvadevanamaskṛtam |
sahasraśirasaṃ devamanantaṃ nīlavāsasam

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः ।
स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः

triśirāḥ kāñcanaḥ ketustālastasya mahātmanaḥ |
sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः ।
ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः

pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tat tridaśeśvaraiḥ |
tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmānudayaparvataḥ

तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता ।
जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका

tasya koṭirdivaṃ spṛṣṭvā śatayojanamāyatā |
jātarūpamayī divyā virājati savedikā

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।
जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः

sālaistālaistamālaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ |
jātarūpamayairdivyaiḥ śobhate sūryasaṃnibhaiḥ

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ।
शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम्

tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam |
śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे ।
द्वितीयं शिखरे मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः

tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇustrivikrame |
dvitīyaṃ śikhare meroścakāra puruṣottamaḥ

उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः ।
दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम्

uttareṇa parikramya jambūdvīpaṃ divākaraḥ |
dṛśyo bhavati bhūyiṣṭhaṃ śikharaṃ tanmahocchrayam

तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः ।
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः

tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ |
prakāśamānā dṛśyante sūryavarṇāstapasvinaḥ

अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते ।
तस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्राणभृतामपि

ayaṃ sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate |
tasmiṃstejaśca cakṣuśca sarvaprāṇabhṛtāmapi

शैलस्य तस्य पृष्ठेषु कन्दरेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

śailasya tasya pṛṣṭheṣu kandareṣu vaneṣu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः ।
आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते

kāñcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ |
āviṣṭā tejasā saṃdhyā pūrvā raktā prakāśate

पूर्वमेतत् कृतं द्वारं पृथिव्या भुवनस्य च ।
सूर्यस्योदयनं चैव पूर्वा ह्येषा दिगुच्यते

pūrvametat kṛtaṃ dvāraṃ pṛthivyā bhuvanasya ca |
sūryasyodayanaṃ caiva pūrvā hyeṣā digucyate

तस्य शैलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya śailasya pṛṣṭheṣu nirjhareṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

ततः परमगम्या स्याद् दिक्पूर्वा त्रिदशावृता ।
रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तमसावृता

tataḥ paramagamyā syād dikpūrvā tridaśāvṛtā |
rahitā candrasūryābhyāmadṛśyā tamasāvṛtā

शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु नदीषु च ।
ये च नोक्ता मयोद्देशा विचेया तेषु जानकी

śaileṣu teṣu sarveṣu kandareṣu nadīṣu ca |
ye ca noktā mayoddeśā viceyā teṣu jānakī

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param

अभिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम्

abhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
māse pūrṇe nivartadhvamudayaṃ prāpya parvatam

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम ।
सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम्

ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
siddhārthāḥ saṃnivartadhvamadhigamya ca maithilīm

महेन्द्रकान्तां वनषण्डमण्डितां
दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः ।
अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां
ततो निवृत्ताः सुखिनो भविष्यथ

mahendrakāntāṃ vanaṣaṇḍamaṇḍitāṃ
diśaṃ caritvā nipuṇena vānarāḥ |
avāpya sītāṃ raghuvaṃśajapriyāṃ
tato nivṛttāḥ sukhino bhaviṣyatha