सर्ग 41: दक्षिण दल: अंगद, हनुमान और जाम्बवान

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम् ।
दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान्

tataḥ prasthāpya sugrīvastanmahadvānaraṃ balam |
dakṣiṇāṃ preṣayāmāsa vānarānabhilakṣitān

नीलमग्निसुतं चैव हनूमन्तं च वानरम् ।
पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महौजसम्

nīlamagnisutaṃ caiva hanūmantaṃ ca vānaram |
pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahaujasam

सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च ।
गजं गवाक्षं गवयं सुषेणं वृषभं तथा

suhotraṃ ca śarāriṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca |
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇaṃ vṛṣabhaṃ tathā

मैन्दं च द्विविदं चैव सुषेणं गन्धमादनम् ।
उल्कामुखमनङ्गं च हुताशनसुतावुभौ

maindaṃ ca dvividaṃ caiva suṣeṇaṃ gandhamādanam |
ulkāmukhamanaṅgaṃ ca hutāśanasutāvubhau

अङ्गदप्रमुखान् वीरान् वीरः कपिगणेश्वरः ।
वेगविक्रमसम्पन्नान् संदिदेश विशेषवित्

aṅgadapramukhān vīrān vīraḥ kapigaṇeśvaraḥ |
vegavikramasampannān saṃdideśa viśeṣavit

तेषामग्रेसरं चैव बृहद्बलमथाङ्गदम् ।
विधाय हरिवीराणामादिशद् दक्षिणां दिशम्

teṣāmagresaraṃ caiva bṛhadbalamathāṅgadam |
vidhāya harivīrāṇāmādiśad dakṣiṇāṃ diśam

ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः ।
कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां समुदाहरत्

ye kecana samuddeśāstasyāṃ diśi sudurgamāḥ |
kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ samudāharat

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम् ।
नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम्

sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāyutam |
narmadāṃ ca nadīṃ ramyāṃ mahoraganiṣevitām

ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम् ।
वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम् ।
मेखलानुत्कलांश्चैव दशार्णनगराण्यपि

tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇaveṇīṃ mahānadīm |
varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām |
mekhalānutkalāṃścaiva daśārṇanagarāṇyapi

आब्रवन्तीमवन्तीं च सर्वमेवानुपश्यत ।
विदर्भानृष्टिकांश्चैव रम्यान् माहिषकानपि

ābravantīmavantīṃ ca sarvamevānupaśyata |
vidarbhānṛṣṭikāṃścaiva ramyān māhiṣakānapi

तथा वङ्गान् कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः ।
अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम्

tathā vaṅgān kaliṅgāṃśca kauśikāṃśca samantataḥ |
anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguham

नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत ।
तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान् पाण्ड्यांश्च केरलान्

nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvamevānupaśyata |
tathaivāndhrāṃśca puṇḍrāṃśca colān pāṇḍyāṃśca keralān

अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ।
विचित्रशिखरः श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः

ayomukhaśca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ |
vicitraśikharaḥ śrīmāṃścitrapuṣpitakānanaḥ

सुचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ।
ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलाशयाम्

sucandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ |
tatastāmāpagāṃ divyāṃ prasannasalilāśayām

तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृतामप्सरोगणैः ।
तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसम्

tatra drakṣyatha kāverīṃ vihṛtāmapsarogaṇaiḥ |
tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasam

द्रक्ष्यथादित्यसंकाशमगस्त्यमृषिसत्तमम् ।
ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना

drakṣyathādityasaṃkāśamagastyamṛṣisattamam |
tatastenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā

ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ।
सा चन्दनवनैश्चित्रैः प्रच्छन्नद्वीपवारिणी

tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm |
sā candanavanaiścitraiḥ pracchannadvīpavāriṇī

कान्तेव युवती कान्तं समुद्रमवगाहते ।
ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम्

kānteva yuvatī kāntaṃ samudramavagāhate |
tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam

युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ।
ततः समुद्रमासाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम्

yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ |
tataḥ samudramāsādya sampradhāryārthaniścayam

अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ।
चित्रसानुनगः श्रीमान् महेन्द्रः पर्वतोत्तमः

agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ |
citrasānunagaḥ śrīmān mahendraḥ parvatottamaḥ

जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम् ।
नानाविधैर्नगैः फुल्लैर्लताभिश्चोपशोभितम्

jātarūpamayaḥ śrīmānavagāḍho mahārṇavam |
nānāvidhairnagaiḥ phullairlatābhiścopaśobhitam

देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च शोभितम् ।
सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रकीर्णं सुमनोरमम्

devarṣiyakṣapravarairapsarobhiśca śobhitam |
siddhacāraṇasaṅghaiśca prakīrṇaṃ sumanoramam

तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ।
द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनविस्तृतः

tamupaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu |
dvīpastasyāpare pāre śatayojanavistṛtaḥ

अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः ।
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः

agamyo mānuṣairdīptastaṃ mārgadhvaṃ samantataḥ |
tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ

स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
राक्षसाधिपतेर्वासः सहस्राक्षसमद्युतेः

sa hi deśastu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
rākṣasādhipatervāsaḥ sahasrākṣasamadyuteḥ

दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी ।
अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजिनी

dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī |
aṅgāraketi vikhyātā chāyāmākṣipya bhojinī

एवं निःसंशयान् कृत्वा संशयान्नष्टसंशयाः ।
मृगयध्वं नरेन्द्रस्य पत्नीममिततेजसः

evaṃ niḥsaṃśayān kṛtvā saṃśayānnaṣṭasaṃśayāḥ |
mṛgayadhvaṃ narendrasya patnīmamitatejasaḥ

तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शतयोजने ।
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः

tamatikramya lakṣmīvān samudre śatayojane |
giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ

चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमाश्रयः ।
भ्राजते विपुलैः शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव

candrasūryāṃśusaṃkāśaḥ sāgarāmbusamāśrayaḥ |
bhrājate vipulaiḥ śṛṅgairambaraṃ vilikhanniva

तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः ।
श्वेतं राजतमेकं च सेवते यन्निशाकरः ।
न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः

tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate yaṃ divākaraḥ |
śvetaṃ rājatamekaṃ ca sevate yanniśākaraḥ |
na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ

प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गथ वानराः ।
तमतिक्रम्य दुर्धर्षं सूर्यवान्नाम पर्वतः

praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgatha vānarāḥ |
tamatikramya durdharṣaṃ sūryavānnāma parvataḥ

अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ।
ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः

adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa |
tatastamapyatikramya vaidyuto nāma parvataḥ

सर्वकामफलैर्वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः ।
तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ sarvakālamanoharaiḥ |
tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca

मधूनि पीत्वा जुष्टानि परं गच्छत वानराः ।
तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः

madhūni pītvā juṣṭāni paraṃ gacchata vānarāḥ |
tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ

अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ।
तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्

agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam

शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ।
तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी

śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tatra bhogavatī nāma sarpāṇāmālayaḥ purī

विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता ।
रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः

viśālarathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā |
rakṣitā pannagairghoraistīkṣṇadaṃṣṭrairmahāviṣaiḥ

सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः ।
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी

sarparājo mahāghoro yasyāṃ vasati vāsukiḥ |
niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī

तत्र चानन्तरोद्देशा ये केचन समावृताः ।
तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितिः

tatra cānantaroddeśā ye kecana samāvṛtāḥ |
taṃ ca deśamatikramya mahānṛṣabhasaṃsthitiḥ

सर्वरत्नमयः श्रीमानृषभो नाम पर्वतः ।
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्

sarvaratnamayaḥ śrīmānṛṣabho nāma parvataḥ |
gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam

दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम् ।
न तु तच्चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं तु कदाचन

divyamutpadyate yatra taccaivāgnisamaprabham |
na tu taccandanaṃ dṛṣṭvā spraṣṭavyaṃ tu kadācana

रोहिता नाम गन्धर्वा घोरं रक्षन्ति तद्वनम् ।
तत्र गन्धर्वपतयः पञ्च सूर्यसमप्रभाः

rohitā nāma gandharvā ghoraṃ rakṣanti tadvanam |
tatra gandharvapatayaḥ pañca sūryasamaprabhāḥ

शैलूषो ग्रामणीः शिक्षः शुको बभ्रुस्तथैव च ।
रविसोमाग्निवपुषां निवासः पुण्यकर्मणाम्

śailūṣo grāmaṇīḥ śikṣaḥ śuko babhrustathaiva ca |
ravisomāgnivapuṣāṃ nivāsaḥ puṇyakarmaṇām

अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्ततः स्वर्गजितः स्थिताः ।
ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः

ante pṛthivyā durdharṣāstataḥ svargajitaḥ sthitāḥ |
tataḥ paraṃ na vaḥ sevyaḥ pitṛlokaḥ sudāruṇaḥ

राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसाऽऽवृता ।
एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुंगवाः ।
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः

rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasā''vṛtā |
etāvadeva yuṣmābhirvīrā vānarapuṃgavāḥ |
śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ

सर्वमेतत् समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते ।
गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितुमर्हथ

sarvametat samālokya yaccānyadapi dṛśyate |
gatiṃ viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitumarhatha

यश्च मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति ।
मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति

yaśca māsānnivṛtto'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati |
mattulyavibhavo bhogaiḥ sukhaṃ sa vihariṣyati

ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद् विशेषतः ।
कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति

tataḥ priyataro nāsti mama prāṇād viśeṣataḥ |
kṛtāparādho bahuśo mama bandhurbhaviṣyati

अमितबलपराक्रमा भवन्तो
विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः ।
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं
तदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम्

amitabalaparākramā bhavanto
vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ |
manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ
tadadhiguṇaṃ puruṣārthamārabhadhvam