सर्ग 34: लक्ष्मण की सुग्रीव को फटकार

तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम् ।
सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः

tamapratihataṃ kruddhaṃ praviṣṭaṃ puruṣarṣabham |
sugrīvo lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā babhūva vyathitendriyaḥ

क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा ।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्

kruddhaṃ niḥśvasamānaṃ taṃ pradīptamiva tejasā |
bhrāturvyasanasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā daśarathātmajam

उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम् ।
महान् महेन्द्रस्य यथा स्वलंकृत इव ध्वजः

utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇamāsanam |
mahān mahendrasya yathā svalaṃkṛta iva dhvajaḥ

उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः ।
सुग्रीवं गगने पूर्णं चन्द्रं तारागणा इव

utpatantamanūtpetū rumāprabhṛtayaḥ striyaḥ |
sugrīvaṃ gagane pūrṇaṃ candraṃ tārāgaṇā iva

संरक्तनयनः श्रीमान् संचचार कृताञ्जलिः ।
बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव

saṃraktanayanaḥ śrīmān saṃcacāra kṛtāñjaliḥ |
babhūvāvasthitastatra kalpavṛkṣo mahāniva

रुमाद्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा

rumādvitīyaṃ sugrīvaṃ nārīmadhyagataṃ sthitam |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddhaḥ satāraṃ śaśinaṃ yathā

सत्त्वाभिजनसम्पन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ।
कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते

sattvābhijanasampannaḥ sānukrośo jitendriyaḥ |
kṛtajñaḥ satyavādī ca rājā loke mahīyate

यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम् ।
मिथ्या प्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः

yastu rājā sthito'dharme mitrāṇāmupakāriṇām |
mithyā pratijñāṃ kurute ko nṛśaṃsatarastataḥ

शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते ।
आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते

śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ tu gavānṛte |
ātmānaṃ svajanaṃ hanti puruṣaḥ puruṣānṛte

पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः ।
कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर

pūrvaṃ kṛtārtho mitrāṇāṃ na tatpratikaroti yaḥ |
kṛtaghnaḥ sarvabhūtānāṃ sa vadhyaḥ plavageśvara

गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः ।
दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तन्निबोध प्लवंगम

gīto'yaṃ brahmaṇā ślokaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
dṛṣṭvā kṛtaghnaṃ kruddhena tannibodha plavaṃgama

गोघ्ने चैव सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

goghne caiva surāpe ca caure bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर ।
पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत्

anāryastvaṃ kṛtaghnaśca mithyāvādī ca vānara |
pūrvaṃ kṛtārtho rāmasya na tatpratikaroṣi yat

ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर ।
सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता

nanu nāma kṛtārthena tvayā rāmasya vānara |
sītāyā mārgaṇe yatnaḥ kartavyaḥ kṛtamicchatā

स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्याप्रतिश्रवः ।
न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम्

sa tvaṃ grāmyeṣu bhogeṣu sakto mithyāpratiśravaḥ |
na tvāṃ rāmo vijānīte sarpaṃ maṇḍūkarāviṇam

महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना ।
हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना

mahābhāgena rāmeṇa pāpaḥ karuṇavedinā |
harīṇāṃ prāpito rājyaṃ tvaṃ durātmā mahātmanā

कृतं चेन्नातिजानीषे राघवस्य महात्मनः ।
सद्यस्त्वं निशितैर्बाणैर्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम्

kṛtaṃ cennātijānīṣe rāghavasya mahātmanaḥ |
sadyastvaṃ niśitairbāṇairhato drakṣyasi vālinam

न स संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः

na sa saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ

न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुका-
च्छरांश्च तान् पश्यसि वज्रसंनिभान् ।
ततः सुखं नाम विषेवसे सुखी
न रामकार्यं मनसाप्यवेक्षसे

na nūnamikṣvākuvarasya kārmukā-
ccharāṃśca tān paśyasi vajrasaṃnibhān |
tataḥ sukhaṃ nāma viṣevase sukhī
na rāmakāryaṃ manasāpyavekṣase