सर्ग 33: लक्ष्मण का प्रवेश और तारा से भेंट

अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रविवेश गुहां रम्यां किष्किन्धां रामशासनात्

atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
praviveśa guhāṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt

द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः ।
बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः

dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |
babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ

निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् ।
बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन्

niḥśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |
babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan

स तां रत्नमयीं दिव्यां श्रीमान् पुष्पितकाननाम् ।
रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम्

sa tāṃ ratnamayīṃ divyāṃ śrīmān puṣpitakānanām |
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām

हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नोपशोभिताम् ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम्

harmyaprāsādasambādhāṃ nānāratnopaśobhitām |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām

देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः ।
दिव्यमाल्याम्बरधरैः शोभितां प्रियदर्शनैः

devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
divyamālyāmbaradharaiḥ śobhitāṃ priyadarśanaiḥ

चन्दनागुरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिताम् ।
मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम्

candanāgurupadmānāṃ gandhaiḥ surabhigandhitām |
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām

विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः ।
ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः

vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |
dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ

अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च ।
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च

aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividasya ca |
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca

विद्युन्मालेश्च सम्पातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः ।
वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः

vidyunmāleśca sampāteḥ sūryākṣasya hanūmataḥ |
vīrabāhoḥ subāhośca nalasya ca mahātmanaḥ

कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः

kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ

एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् ।
ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः

eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ

पाण्डुराभ्रप्रकाशानि गन्धमाल्ययुतानि च ।
प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च

pāṇḍurābhraprakāśāni gandhamālyayutāni ca |
prabhūtadhanadhānyāni strīratnaiḥ śobhitāni ca

पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम् ।
वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्

pāṇḍureṇa tu śailena parikṣiptaṃ durāsadam |
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam

शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्

śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam

महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः ।
दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः

mahendradattaiḥ śrīmadbhirnīlajīmūtasaṃnibhaiḥ |
divyapuṣpaphalairvṛkṣaiḥ śītacchāyairmanoramaiḥ

हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः ।
दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्

haribhiḥ saṃvṛtadvāraṃ balibhiḥ śastrapāṇibhiḥ |
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam

सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।
अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः

sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
avāryamāṇaḥ saumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ

स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः ।
ददर्श सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत्

sa sapta kakṣyā dharmātmā yānāsanasamāvṛtāḥ |
dadarśa sumahadguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat

हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्र समावृतम्

haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetaistatra tatra samāvṛtam

प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वनम् ।
तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समतालपदाक्षरम्

praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvanam |
tantrīgītasamākīrṇaṃ samatālapadākṣaram

बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।
स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः

bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |
striyaḥ sugrīvabhavane dadarśa sa mahābalaḥ

दृष्ट्वाभिजनसम्पन्नास्तत्र माल्यकृतस्रजः ।
वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः

dṛṣṭvābhijanasampannāstatra mālyakṛtasrajaḥ |
varamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ

नातृप्तान् नाति चाव्यग्रान् नानुदात्तपरिच्छदान् ।
सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः

nātṛptān nāti cāvyagrān nānudāttaparicchadān |
sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ

कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निःस्वनं तथा ।
स निशम्य ततः श्रीमान् सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत्

kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ niḥsvanaṃ tathā |
sa niśamya tataḥ śrīmān saumitrirlajjito'bhavat

रोषवेगप्रकुपितः श्रुत्वा चाभरणस्वनम् ।
चकार ज्यास्वनं वीरो दिशः शब्देन पूरयन्

roṣavegaprakupitaḥ śrutvā cābharaṇasvanam |
cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaḥ śabdena pūrayan

चारित्रेण महाबाहुरपकृष्टः स लक्ष्मणः ।
तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः

cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭaḥ sa lakṣmaṇaḥ |
tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ

तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
विज्ञायागमनं त्रस्तः स चचाल वरासनात्

tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
vijñāyāgamanaṃ trastaḥ sa cacāla varāsanāt

अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात् प्रतिवेदितम् ।
सुव्यक्तमेष सम्प्राप्तः सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः

aṅgadena yathā mahyaṃ purastāt prativeditam |
suvyaktameṣa samprāptaḥ saumitrirbhrātṛvatsalaḥ

अङ्गदेन समाख्यातो ज्यास्वनेन च वानरः ।
बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्य व्यशुष्यत

aṅgadena samākhyāto jyāsvanena ca vānaraḥ |
bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsya vyaśuṣyata

ततस्तारां हरिश्रेष्ठः सुग्रीवः प्रियदर्शनाम् ।
उवाच हितमव्यग्रस्त्राससम्भ्रान्तमानसः

tatastārāṃ hariśreṣṭhaḥ sugrīvaḥ priyadarśanām |
uvāca hitamavyagrastrāsasambhrāntamānasaḥ

किं नु रुट्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः ।
सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः

kiṃ nu ruṭkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |
saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ

किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते ।
न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरपुङ्गवः

kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |
na khalvakāraṇe kopamāharennarapuṅgavaḥ

यद्यस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किंचिदप्रियम् ।
तद्बुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमेवाभिधीयताम्

yadyasya kṛtamasmābhirbudhyase kiṃcidapriyam |
tadbuddhyā sampradhāryāśu kṣipramevābhidhīyatām

अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि ।
वचनैः सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि

athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |
vacanaiḥ sāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi

त्वद्दर्शने विशुद्धात्मा न स्म कोपं करिष्यति ।
नहि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित् कुर्वन्ति दारुणम्

tvaddarśane viśuddhātmā na sma kopaṃ kariṣyati |
nahi strīṣu mahātmānaḥ kvacit kurvanti dāruṇam

त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम् ।
ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिंदमम्

tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |
tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamariṃdamam

सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी
प्रलम्बकाञ्चीगुणहेमसूत्रा ।
सलक्षणा लक्ष्मणसंनिधानं
जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः

sā praskhalantī madavihvalākṣī
pralambakāñcīguṇahemasūtrā |
salakṣaṇā lakṣmaṇasaṃnidhānaṃ
jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ

स तां समीक्ष्यैव हरीशपत्नीं
तस्थावुदासीनतया महात्मा ।
अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः
स्त्रीसंनिकर्षाद् विनिवृत्तकोपः

sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapatnīṃ
tasthāvudāsīnatayā mahātmā |
avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ
strīsaṃnikarṣād vinivṛttakopaḥ

सा पानयोगाच्च निवृत्तलज्जा
दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः ।
उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं
वाक्यं महार्थं परिसान्त्वरूपम्

sā pānayogācca nivṛttalajjā
dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |
uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ
vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvarūpam

किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र
कस्ते न संतिष्ठति वाङ्निदेशे ।
कः शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं
दावाग्निमासीदति निर्विशङ्कः

kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra
kaste na saṃtiṣṭhati vāṅnideśe |
kaḥ śuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ
dāvāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ

स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितः ।
भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्

sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitaḥ |
bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt

किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसंग्रहः ।
भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुध्यसे

kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṃgrahaḥ |
bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabudhyase

न चिन्तयति राज्यार्थं सोऽस्मान् शोकपरायणान् ।
सामात्यपरिषत् तारे काममेवोपसेवते

na cintayati rājyārthaṃ so'smān śokaparāyaṇān |
sāmātyapariṣat tāre kāmamevopasevate

स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः ।
व्यतीतांस्तान् मदोदग्रो विहरन् नावबुध्यते

sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |
vyatītāṃstān madodagro viharan nāvabudhyate

नहि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते ।
पानादर्थश्च कामश्च धर्मश्च परिहीयते

nahi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |
pānādarthaśca kāmaśca dharmaśca parihīyate

धर्मलोपो महांस्तावत् कृते ह्यप्रतिकुर्वतः ।
अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान्

dharmalopo mahāṃstāvat kṛte hyapratikurvataḥ |
arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān

मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम् ।
तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम्

mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |
taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam

तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम् ।
तत् कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे त्वमुदाहर्तुमर्हसि

tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |
tat kāryaṃ kāryatattvajñe tvamudāhartumarhasi

सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं
निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम् ।
तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये
विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः

sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ
niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |
tārā gatārthe manujendrakārye
viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ

न कोपकालः क्षितिपालपुत्र
न चापि कोपः स्वजने विधेयः ।
त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य
प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम्

na kopakālaḥ kṣitipālaputra
na cāpi kopaḥ svajane vidheyaḥ |
tvadarthakāmasya janasya tasya
pramādamapyarhasi vīra soḍhum

कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः
कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे ।
कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छेत्
सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः

kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ
kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |
kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacchet
sattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ

जानामि कोपं हरिवीरबन्धो-
र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम् ।
जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न-
स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम्

jānāmi kopaṃ harivīrabandho-
rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |
jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na-
staccāpi jānāmi yadatra kāryam

तच्चापि जानामि तथाविषह्यं
बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य ।
जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं
कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य

taccāpi jānāmi tathāviṣahyaṃ
balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |
jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ
kāmena sugrīvamasaktamadya

न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति
त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः ।
न देशकालौ हि यथार्थधर्मा-
ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः

na kāmatantre tava buddhirasti
tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |
na deśakālau hi yathārthadharmā-
vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ

तं कामवृत्तं मम संनिकृष्टं
कामाभियोगाच्च विमुक्तलज्जम् ।
क्षमस्व तावत् परवीरहन्त-
स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम्

taṃ kāmavṛttaṃ mama saṃnikṛṣṭaṃ
kāmābhiyogācca vimuktalajjam |
kṣamasva tāvat paravīrahanta-
stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham

महर्षयो धर्मतपोऽभिरामाः
कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः ।
अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु
कथं न सज्जेत सुखेषु राजा

maharṣayo dharmatapo'bhirāmāḥ
kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |
ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu
kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā

इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम् ।
पुनः सखेदं मदविह्वलाक्षी
भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे

ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ
sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |
punaḥ sakhedaṃ madavihvalākṣī
bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe

उद्योगस्तु चिराज्ञप्तः सुग्रीवेण नरोत्तम ।
कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने

udyogastu cirājñaptaḥ sugrīveṇa narottama |
kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane

आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः ।
कोटीः शतसहस्राणि नानानगनिवासिनः

āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
koṭīḥ śatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ

तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया ।
अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम्

tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |
acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam

तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया वापि चोदितः ।
प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिंदमः

tārayā cābhyanujñātastvarayā vāpi coditaḥ |
praviveśa mahābāhurabhyantaramariṃdamaḥ

ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने ।
महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम्

tataḥ sugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasaṃnibham

दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम्

divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |
divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam

दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् ।
संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसंनिभः

divyābharaṇamālyābhiḥ pramadābhiḥ samāvṛtam |
saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasaṃnibhaḥ

रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं
वरासनस्थो वरहेमवर्णः ।
ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं
विशालनेत्रः स विशालनेत्रम्

rumāṃ tu vīraḥ parirabhya gāḍhaṃ
varāsanastho varahemavarṇaḥ |
dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ
viśālanetraḥ sa viśālanetram