सर्ग 32: हनुमान का सुग्रीव को परामर्श

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह ।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान्

aṅgadasya vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān

स च तानब्रवीद् वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
मन्त्रज्ञान् मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितः

sa ca tānabravīd vākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñān mantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitaḥ

न मे दुर्व्याहृतं किंचिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् ।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये

na me durvyāhṛtaṃ kiṃcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye

असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः ।
मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः

asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasambhūtān śrāvito rāghavānujaḥ

अत्र तावद् यथाबुद्धिः सर्वैरेव यथाविधि ।
भावस्य निश्चयस्तावद् विज्ञेयो निपुणं शनैः

atra tāvad yathābuddhiḥ sarvaireva yathāvidhi |
bhāvasya niścayastāvad vijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ

न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् ।
मित्रं स्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम्

na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ svasthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam

सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं प्रतिपालनम् ।
अनित्यत्वात् तु चित्तानां प्रीतिरल्पेऽपि भिद्यते

sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ pratipālanam |
anityatvāt tu cittānāṃ prītiralpe'pi bhidyate

अतो निमित्तं त्रस्तोऽहं रामेण तु महात्मना ।
यन्ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया

ato nimittaṃ trasto'haṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmamopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā

सुग्रीवेणैवमुक्ते तु हनूमान् हरिपुंगवः ।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम्

sugrīveṇaivamukte tu hanūmān haripuṃgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām

सर्वथा नैतदाश्चर्यं यत् त्वं हरिगणेश्वर ।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकारं कृतं शुभम्

sarvathā naitadāścaryaṃ yat tvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakāraṃ kṛtaṃ śubham

राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः ।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः

rāghaveṇa tu vīreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ

सर्वथा प्रणयात् क्रुद्धो राघवो नात्र संशयः ।
भ्रातरं सम्प्रहितवाँल्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्

sarvathā praṇayāt kruddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ samprahitavām̐llakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam

त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर ।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छुभा

tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kālavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchubhā

निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रणष्टबलाहका ।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वाः सरितश्च सरांसि च

nirmalagrahanakṣatrā dyauḥ praṇaṣṭabalāhakā |
prasannāśca diśaḥ sarvāḥ saritaśca sarāṃsi ca

प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुंगव ।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः

prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṃgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ

आर्तस्य हृतदारस्य परुषं पुरुषान्तरात् ।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः

ārtasya hṛtadārasya paruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ

कृतापराधस्य हि ते नान्यत् पश्याम्यहं क्षमम् ।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात्

kṛtāparādhasya hi te nānyat paśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt

नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम् ।
इत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः

niyuktairmantribhirvācyo hyavaśyaṃ pārthivo hitam |
ita eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ

अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः ।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत्

abhikruddhaḥ samartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat

न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत् ।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः

na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādyaḥ punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः ।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भर्तुर्भार्येव तद्वशे

tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭha svasamaye bharturbhāryeva tadvaśe

न रामरामानुजशासनं त्वया
कपीन्द्र युक्तं मनसाप्यपोहितुम् ।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं
सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः

na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā
kapīndra yuktaṃ manasāpyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ
sarāghavasyāsya surendravarcasaḥ