सर्ग 27: प्रस्रवण पर्वत पर श्रीराम का निवास

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् ।
आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम्

abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām |
ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇaṃ girim

शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम् ।
नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसंकुलम्

śārdūlamṛgasaṃghuṣṭaṃ siṃhairbhīmaravairvṛtam |
nānāgulmalatāgūḍhaṃ bahupādapasaṃkulam

ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम् ।
मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिकरं शिवम्

ṛkṣavānaragopucchairmārjāraiśca niṣevitam |
megharāśinibhaṃ śailaṃ nityaṃ śucikaraṃ śivam

तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम् ।
प्रत्यगृह्णीत वासार्थं रामः सौमित्रिणा सह

tasya śailasya śikhare mahatīmāyatāṃ guhām |
pratyagṛhṇīta vāsārthaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha

कृत्वा च समयं रामः सुग्रीवेण सहानघः ।
कालयुक्तं महद्वाक्यमुवाच रघुनन्दनः

kṛtvā ca samayaṃ rāmaḥ sugrīveṇa sahānaghaḥ |
kālayuktaṃ mahadvākyamuvāca raghunandanaḥ

विनीतं भ्रातरं भ्राता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ।
इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता

vinītaṃ bhrātaraṃ bhrātā lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam |
iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā

अस्यां वत्स्याम सौमित्रे वर्षरात्रमरिंदम ।
गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुत्तमं पार्थिवात्मज

asyāṃ vatsyāma saumitre varṣarātramariṃdama |
giriśṛṅgamidaṃ ramyamuttamaṃ pārthivātmaja

श्वेताभिः कृष्णताम्राभिः शिलाभिरुपशोभितम् ।
नानाधातुसमाकीर्णं नदीदर्दुरसंयुतम्

śvetābhiḥ kṛṣṇatāmrābhiḥ śilābhirupaśobhitam |
nānādhātusamākīrṇaṃ nadīdardurasaṃyutam

विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतायुतम् ।
नानाविहगसंघुष्टं मयूरवरनादितम्

vividhairvṛkṣaṣaṇḍaiśca cārucitralatāyutam |
nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ mayūravaranāditam

मालतीकुन्दगुल्मैश्च सिन्दुवारैः शिरीषकैः ।
कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम्

mālatīkundagulmaiśca sinduvāraiḥ śirīṣakaiḥ |
kadambārjunasarjaiśca puṣpitairupaśobhitam

इयं च नलिनी रम्या फुल्लपङ्कजमण्डिता ।
नातिदूरे गुहाया नौ भविष्यति नृपात्मज

iyaṃ ca nalinī ramyā phullapaṅkajamaṇḍitā |
nātidūre guhāyā nau bhaviṣyati nṛpātmaja

प्रागुदक्प्रवणे देशे गुहा साधु भविष्यति ।
पश्चाच्चैवोन्नता सौम्य निवातेयं भविष्यति

prāgudakpravaṇe deśe guhā sādhu bhaviṣyati |
paścāccaivonnatā saumya nivāteyaṃ bhaviṣyati

गुहाद्वारे च सौमित्रे शिला समतला शिवा ।
कृष्णा चैवायता चैव भिन्नाञ्जनचयोपमा

guhādvāre ca saumitre śilā samatalā śivā |
kṛṣṇā caivāyatā caiva bhinnāñjanacayopamā

गिरिशृङ्गमिदं तात पश्य चोत्तरतः शुभम् ।
भिन्नाञ्जनचयाकारमम्भोधरमिवोदितम्

giriśṛṅgamidaṃ tāta paśya cottarataḥ śubham |
bhinnāñjanacayākāramambhodharamivoditam

दक्षिणस्यामपि दिशि स्थितं श्वेतमिवाम्बरम् ।
कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविराजितम्

dakṣiṇasyāmapi diśi sthitaṃ śvetamivāmbaram |
kailāsaśikharaprakhyaṃ nānādhātuvirājitam

प्राचीनवाहिनीं चैव नदीं भृशमकर्दमाम् ।
गुहायाः परतः पश्य त्रिकूटे जाह्नवीमिव

prācīnavāhinīṃ caiva nadīṃ bhṛśamakardamām |
guhāyāḥ parataḥ paśya trikūṭe jāhnavīmiva

चन्दनैस्तिलकैः सालैस्तमालैरतिमुक्तकैः ।
पद्मकैः सरलैश्चैव अशोकैश्चैव शोभिताम्

candanaistilakaiḥ sālaistamālairatimuktakaiḥ |
padmakaiḥ saralaiścaiva aśokaiścaiva śobhitām

वानीरैस्तिमिदैश्चैव बकुलैः केतकैरपि ।
हिन्तालैस्तिनिशैर्नीपैर्वेतसैः कृतमालकैः

vānīraistimidaiścaiva bakulaiḥ ketakairapi |
hintālaistiniśairnīpairvetasaiḥ kṛtamālakaiḥ

तीरजैः शोभिता भाति नानारूपैस्ततस्ततः ।
वसनाभरणोपेता प्रमदेवाभ्यलंकृता

tīrajaiḥ śobhitā bhāti nānārūpaistatastataḥ |
vasanābharaṇopetā pramadevābhyalaṃkṛtā

शतशः पक्षिसङ्घैश्च नानानादविनादिता ।
एकैकमनुरक्तैश्च चक्रवाकैरलंकृता

śataśaḥ pakṣisaṅghaiśca nānānādavināditā |
ekaikamanuraktaiśca cakravākairalaṃkṛtā

पुलिनैरतिरम्यैश्च हंससारससेविता ।
प्रहसन्त्येव भात्येषा नानारत्नसमन्विता

pulinairatiramyaiśca haṃsasārasasevitā |
prahasantyeva bhātyeṣā nānāratnasamanvitā

क्वचिन्नीलोत्पलैश्छन्ना भातिरक्तोत्पलैः क्वचित् ।
क्वचिदाभाति शुक्लैश्च दिव्यैः कुमुदकुड्मलैः

kvacinnīlotpalaiśchannā bhātiraktotpalaiḥ kvacit |
kvacidābhāti śuklaiśca divyaiḥ kumudakuḍmalaiḥ

पारिप्लवशतैर्जुष्टा बर्हिक्रौञ्चविनादिता ।
रमणीया नदी सौम्य मुनिसङ्घनिषेविता

pāriplavaśatairjuṣṭā barhikrauñcavināditā |
ramaṇīyā nadī saumya munisaṅghaniṣevitā

पश्य चन्दनवृक्षाणां पङ्क्तिः सुरुचिरा इव ।
ककुभानां च दृश्यन्ते मनसैवोदिताः समम्

paśya candanavṛkṣāṇāṃ paṅktiḥ surucirā iva |
kakubhānāṃ ca dṛśyante manasaivoditāḥ samam

अहो सुरमणीयोऽयं देशः शत्रुनिषूदन ।
दृढं रंस्याव सौमित्रे साध्वत्र निवसावहे

aho suramaṇīyo'yaṃ deśaḥ śatruniṣūdana |
dṛḍhaṃ raṃsyāva saumitre sādhvatra nivasāvahe

इतश्च नातिदूरे सा किष्किन्धा चित्रकानना ।
सुग्रीवस्य पुरी रम्या भविष्यति नृपात्मज

itaśca nātidūre sā kiṣkindhā citrakānanā |
sugrīvasya purī ramyā bhaviṣyati nṛpātmaja

गीतवादित्रनिर्घोषः श्रूयते जयतां वर ।
नदतां वानराणां च मृदङ्गाडम्बरैः सह

gītavāditranirghoṣaḥ śrūyate jayatāṃ vara |
nadatāṃ vānarāṇāṃ ca mṛdaṅgāḍambaraiḥ saha

लब्ध्वा भार्यां कपिवरः प्राप्य राज्यं सुहृद्वृतः ।
ध्रुवं नन्दति सुग्रीवः सम्प्राप्य महतीं श्रियम्

labdhvā bhāryāṃ kapivaraḥ prāpya rājyaṃ suhṛdvṛtaḥ |
dhruvaṃ nandati sugrīvaḥ samprāpya mahatīṃ śriyam

इत्युक्त्वा न्यवसत् तत्र राघवः सहलक्ष्मणः ।
बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन् प्रस्रवणे गिरौ

ityuktvā nyavasat tatra rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
bahudṛśyadarīkuñje tasmin prasravaṇe girau

सुसुखे हि बहुद्रव्ये तस्मिन् हि धरणीधरे ।
वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापि नाभवत्

susukhe hi bahudravye tasmin hi dharaṇīdhare |
vasatastasya rāmasya ratiralpāpi nābhavat

हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।
उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः

hṛtāṃ hi bhāryāṃ smarataḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm |
udayābhyuditaṃ dṛṣṭvā śaśāṅkaṃ ca viśeṣataḥ

आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम् ।
तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतनम्

āviveśa na taṃ nidrā niśāsu śayanaṃ gatam |
tatsamutthena śokena bāṣpopahatacetanam

तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम् ।
तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयं वचः

taṃ śocamānaṃ kākutsthaṃ nityaṃ śokaparāyaṇam |
tulyaduḥkho'bravīdbhrātā lakṣmaṇo'nunayaṃ vacaḥ

अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि ।
शोचतो ह्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते

alaṃ vīra vyathāṃ gatvā na tvaṃ śocitumarhasi |
śocato hyavasīdanti sarvārthā viditaṃ hi te

भवान् क्रियापरो लोके भवान् देवपरायणः ।
आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव

bhavān kriyāparo loke bhavān devaparāyaṇaḥ |
āstiko dharmaśīlaśca vyavasāyī ca rāghava

न ह्यव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः ।
समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमे जिह्मकारिणम्

na hyavyavasitaḥ śatruṃ rākṣasaṃ taṃ viśeṣataḥ |
samarthastvaṃ raṇe hantuṃ vikrame jihmakāriṇam

समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरीकुरु ।
ततः सपरिवारं तं राक्षसं हन्तुमर्हसि

samunmūlaya śokaṃ tvaṃ vyavasāyaṃ sthirīkuru |
tataḥ saparivāraṃ taṃ rākṣasaṃ hantumarhasi

पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम् ।
परिवर्तयितुं शक्तः किं पुनस्तं हि रावणम्

pṛthivīmapi kākutstha sasāgaravanācalām |
parivartayituṃ śaktaḥ kiṃ punastaṃ hi rāvaṇam

शरत्कालं प्रतीक्षस्व प्रावृट्कालोऽयमागतः ।
ततः सराष्ट्रं सगणं रावणं तं वधिष्यसि

śaratkālaṃ pratīkṣasva prāvṛṭkālo'yamāgataḥ |
tataḥ sarāṣṭraṃ sagaṇaṃ rāvaṇaṃ taṃ vadhiṣyasi

अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये ।
दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम्

ahaṃ tu khalu te vīryaṃ prasuptaṃ pratibodhaye |
dīptairāhutibhiḥ kāle bhasmacchannamivānalam

लक्ष्मणस्य हि तद् वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम् ।
राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत्

lakṣmaṇasya hi tad vākyaṃ pratipūjya hitaṃ śubham |
rāghavaḥ suhṛdaṃ snigdhamidaṃ vacanamabravīt

वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च ।
सत्यविक्रमयुक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया

vācyaṃ yadanuraktena snigdhena ca hitena ca |
satyavikramayuktena taduktaṃ lakṣmaṇa tvayā

एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः ।
विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम्

eṣa śokaḥ parityaktaḥ sarvakāryāvasādakaḥ |
vikrameṣvapratihataṃ tejaḥ protsāhayāmyaham

शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये स्थितोऽस्मि वचने तव ।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन्

śaratkālaṃ pratīkṣiṣye sthito'smi vacane tava |
sugrīvasya nadīnāṃ ca prasādamanupālayan

उपकारेण वीरस्तु प्रतिकारेण युज्यते ।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः

upakāreṇa vīrastu pratikāreṇa yujyate |
akṛtajño'pratikṛto hanti sattvavatāṃ manaḥ

तदेव युक्तं प्रणिधाय लक्ष्मणः
कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम् ।
उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं
प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम्

tadeva yuktaṃ praṇidhāya lakṣmaṇaḥ
kṛtāñjalistat pratipūjya bhāṣitam |
uvāca rāmaṃ svabhirāmadarśanaṃ
pradarśayan darśanamātmanaḥ śubham

यथोक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं
नरेन्द्र कर्ता नचिरात् तु वानरः ।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान्
जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः

yathoktametat tava sarvamīpsitaṃ
narendra kartā nacirāt tu vānaraḥ |
śaratpratīkṣaḥ kṣamatāmimaṃ bhavān
jalaprapātaṃ ripunigrahe dhṛtaḥ

नियम्य कोपं परिपाल्यतां शरत्
क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह ।
वसाचलेऽस्मिन् मृगराजसेविते
संवर्तयन् शत्रुवधे समर्थः

niyamya kopaṃ paripālyatāṃ śarat
kṣamasva māsāṃścaturo mayā saha |
vasācale'smin mṛgarājasevite
saṃvartayan śatruvadhe samarthaḥ