सर्ग 26: सुग्रीव का अभिषेक और अंगद युवराज

ततः शोकाभिसंतप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवाससम् ।
शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे

tataḥ śokābhisaṃtaptaṃ sugrīvaṃ klinnavāsasam |
śākhāmṛgamahāmātrāḥ parivāryopatasthire

अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम् ।
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहमिवर्षयः

abhigamya mahābāhuṃ rāmamakliṣṭakāriṇam |
sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve pitāmahamivarṣayaḥ

ततः काञ्चनशैलाभस्तरुणार्कनिभाननः ।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः

tataḥ kāñcanaśailābhastaruṇārkanibhānanaḥ |
abravīt prāñjalirvākyaṃ hanūmān mārutātmajaḥ

भवत्प्रसादात् काकुत्स्थ पितृपैतामहं महत् ।
वानराणां सुदंष्ट्राणां सम्पन्नबलशालिनाम्

bhavatprasādāt kākutstha pitṛpaitāmahaṃ mahat |
vānarāṇāṃ sudaṃṣṭrāṇāṃ sampannabalaśālinām

महात्मनां सुदुष्प्रापं प्राप्तं राज्यमिदं प्रभो ।
भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम्

mahātmanāṃ suduṣprāpaṃ prāptaṃ rājyamidaṃ prabho |
bhavatā samanujñātaḥ praviśya nagaraṃ śubham

संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृद्गणः ।
स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि

saṃvidhāsyati kāryāṇi sarvāṇi sasuhṛdgaṇaḥ |
snāto'yaṃ vividhairgandhairauṣadhaiśca yathāvidhi

अर्चयिष्यति माल्यैश्च रत्नैश्च त्वां विशेषतः ।
इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुं त्वमर्हसि

arcayiṣyati mālyaiśca ratnaiśca tvāṃ viśeṣataḥ |
imāṃ giriguhāṃ ramyāmabhigantuṃ tvamarhasi

कुरुष्व स्वामिसम्बन्धं वानरान् सम्प्रहर्षय ।
एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा

kuruṣva svāmisambandhaṃ vānarān sampraharṣaya |
evamukto hanumatā rāghavaḥ paravīrahā

प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान् वाक्यकोविदः ।
चतुर्दश समाः सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम्

pratyuvāca hanūmantaṃ buddhimān vākyakovidaḥ |
caturdaśa samāḥ saumya grāmaṃ vā yadi vā puram

न प्रवेक्ष्यामि हनुमन् पितुर्निर्देशपालकः ।
सुसमृद्धां गुहां दिव्यां सुग्रीवो वानरर्षभः

na pravekṣyāmi hanuman piturnirdeśapālakaḥ |
susamṛddhāṃ guhāṃ divyāṃ sugrīvo vānararṣabhaḥ

प्रविष्टो विधिवद् वीरः क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम् ।
एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामः सुग्रीवमब्रवीत्

praviṣṭo vidhivad vīraḥ kṣipraṃ rājye'bhiṣicyatām |
evamuktvā hanūmantaṃ rāmaḥ sugrīvamabravīt

वृत्तज्ञो वृत्तसम्पन्नमुदारबलविक्रमम् ।
इममप्यङ्गदं वीरं यौवराज्येऽभिषेचय

vṛttajño vṛttasampannamudārabalavikramam |
imamapyaṅgadaṃ vīraṃ yauvarājye'bhiṣecaya

ज्येष्ठस्य हि सुतो ज्येष्ठः सदृशो विक्रमेण च ।
अङ्गदोऽयमदीनात्मा यौवराज्यस्य भाजनम्

jyeṣṭhasya hi suto jyeṣṭhaḥ sadṛśo vikrameṇa ca |
aṅgado'yamadīnātmā yauvarājyasya bhājanam

पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः ।
प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिक संज्ञिताः

pūrvo'yaṃ vārṣiko māsaḥ śrāvaṇaḥ salilāgamaḥ |
pravṛttāḥ saumya catvāro māsā vārṣika saṃjñitāḥ

नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम् ।
अस्मिन् वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सहलक्ष्मणः

nāyamudyogasamayaḥ praviśa tvaṃ purīṃ śubhām |
asmin vatsyāmyahaṃ saumya parvate sahalakṣmaṇaḥ

इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता ।
प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला

iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā |
prabhūtasalilā saumya prabhūtakamalotpalā

कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत ।
एष नः समयः सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम्

kārtike samanuprāpte tvaṃ rāvaṇavadhe yata |
eṣa naḥ samayaḥ saumya praviśa tvaṃ svamālayam

अभिषिञ्चस्व राज्ये च सुहृदः सम्प्रहर्षय ।
इति रामाभ्यनुज्ञातः सुग्रीवो वानरर्षभः

abhiṣiñcasva rājye ca suhṛdaḥ sampraharṣaya |
iti rāmābhyanujñātaḥ sugrīvo vānararṣabhaḥ

प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम् ।
तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम्

praviveśa purīṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām |
taṃ vānarasahasrāṇi praviṣṭaṃ vānareśvaram

अभिवार्य प्रविष्टानि सर्वतः प्लवगेश्वरम् ।
ततः प्रकृतयः सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम्

abhivārya praviṣṭāni sarvataḥ plavageśvaram |
tataḥ prakṛtayaḥ sarvā dṛṣṭvā harigaṇeśvaram

प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायं समाहिताः ।
सुग्रीवः प्रकृतीः सर्वाः सम्भाष्योत्थाप्य वीर्यवान्

praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyaṃ samāhitāḥ |
sugrīvaḥ prakṛtīḥ sarvāḥ sambhāṣyotthāpya vīryavān

भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः ।
प्रविष्टं भीमविक्रान्तं सुग्रीवं वानरर्षभम्

bhrāturantaḥpuraṃ saumyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
praviṣṭaṃ bhīmavikrāntaṃ sugrīvaṃ vānararṣabham

अभ्यषिञ्चन्त सुहृदः सहस्राक्षमिवामराः ।
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्

abhyaṣiñcanta suhṛdaḥ sahasrākṣamivāmarāḥ |
tasya pāṇḍuramājahruśchatraṃ hemapariṣkṛtam

शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे ।
तथा रत्नानि सर्वाणि सर्वबीजौषधानि च

śukle ca vālavyajane hemadaṇḍe yaśaskare |
tathā ratnāni sarvāṇi sarvabījauṣadhāni ca

सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान् कुसुमानि च ।
शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्

sakṣīrāṇāṃ ca vṛkṣāṇāṃ prarohān kusumāni ca |
śuklāni caiva vastrāṇi śvetaṃ caivānulepanam

सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च ।
चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान् बहून्

sugandhīni ca mālyāni sthalajānyambujāni ca |
candanāni ca divyāni gandhāṃśca vividhān bahūn

अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुं मधुसर्पिषी ।
दधि चर्म च वैयाघ्रं परार्घ्यौ चाप्युपानहौ

akṣataṃ jātarūpaṃ ca priyaṅguṃ madhusarpiṣī |
dadhi carma ca vaiyāghraṃ parārghyau cāpyupānahau

समालम्भनमादाय गोरोचनमनःशिलाम् ।
आजग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्याश्च षोडश

samālambhanamādāya gorocanamanaḥśilām |
ājagmustatra muditā varāḥ kanyāśca ṣoḍaśa

ततस्ते वानरश्रेष्ठमभिषेक्तुं यथाविधि ।
रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान्

tataste vānaraśreṣṭhamabhiṣektuṃ yathāvidhi |
ratnairvastraiśca bhakṣyaiśca toṣayitvā dvijarṣabhān

ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसम् ।
मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः

tataḥ kuśaparistīrṇaṃ samiddhaṃ jātavedasam |
mantrapūtena haviṣā hutvā mantravido janāḥ

ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते ।
प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते

tato hemapratiṣṭhāne varāstaraṇasaṃvṛte |
prāsādaśikhare ramye citramālyopaśobhite

प्राङ्मुखं विधिवन्मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने ।
नदीनदेभ्यः संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः

prāṅmukhaṃ vidhivanmantraiḥ sthāpayitvā varāsane |
nadīnadebhyaḥ saṃhṛtya tīrthebhyaśca samantataḥ

आहृत्य च समुद्रेभ्यः सर्वेभ्यो वानरर्षभाः ।
अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलं जलम्

āhṛtya ca samudrebhyaḥ sarvebhyo vānararṣabhāḥ |
apaḥ kanakakumbheṣu nidhāya vimalaṃ jalam

शुभैर्ऋषभशृङ्गैश्च कलशैश्चैव काञ्चनैः ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च

śubhairṛṣabhaśṛṅgaiśca kalaśaiścaiva kāñcanaiḥ |
śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमाञ्जाम्बवांस्तथा

gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva hanūmāñjāmbavāṃstathā

अभ्यषिञ्चत सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा

abhyaṣiñcata sugrīvaṃ prasannena sugandhinā |
salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टाः शतसहस्रशः

abhiṣikte tu sugrīve sarve vānarapuṅgavāḥ |
pracukruśurmahātmāno hṛṣṭāḥ śatasahasraśaḥ

रामस्य तु वचः कुर्वन् सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्येऽभ्यषेचयत्

rāmasya tu vacaḥ kurvan sugrīvo vānareśvaraḥ |
aṅgadaṃ sampariṣvajya yauvarājye'bhyaṣecayat

अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवंगमाः ।
साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानो ह्यपूजयन्

aṅgade cābhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṃgamāḥ |
sādhu sādhviti sugrīvaṃ mahātmāno hyapūjayan

रामं चैव महात्मानं लक्ष्मणं च पुनः पुनः ।
प्रीताश्च तुष्टुवुः सर्वे तादृशे तत्र वर्तिनि

rāmaṃ caiva mahātmānaṃ lakṣmaṇaṃ ca punaḥ punaḥ |
prītāśca tuṣṭuvuḥ sarve tādṛśe tatra vartini

हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता ।
बभूव नगरी रम्या किष्किन्धा गिरिगह्वरे

hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā patākādhvajaśobhitā |
babhūva nagarī ramyā kiṣkindhā girigahvare

निवेद्य रामाय तदा महात्मने
महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः ।
रुमां च भार्यामुपलभ्य वीर्यवा-
नवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा

nivedya rāmāya tadā mahātmane
mahābhiṣekaṃ kapivāhinīpatiḥ |
rumāṃ ca bhāryāmupalabhya vīryavā-
navāpa rājyaṃ tridaśādhipo yathā