सर्ग 22: वाली के अन्तिम वचन और देहान्त

वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन् ।
आदावेव तु सुग्रीवं ददर्शानुजमग्रतः

vīkṣamāṇastu mandāsuḥ sarvato mandamucchvasan |
ādāveva tu sugrīvaṃ dadarśānujamagrataḥ

तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ।
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत्

taṃ prāptavijayaṃ vālī sugrīvaṃ plavageśvaram |
ābhāṣya vyaktayā vācā sasnehamidamabravīt

सुग्रीव दोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात् ।
कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात्

sugrīva doṣeṇa na māṃ gantumarhasi kilbiṣāt |
kṛṣyamāṇaṃ bhaviṣyeṇa buddhimohena māṃ balāt

युगपद् विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः ।
सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा

yugapad vihitaṃ tāta na manye sukhamāvayoḥ |
sauhārdaṃ bhrātṛyuktaṃ hi tadidaṃ jātamanyathā

प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम् ।
मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम्

pratipadya tvamadyaiva rājyameṣāṃ vanaukasām |
māmapyadyaiva gacchantaṃ viddhi vaivasvatakṣayam

जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलां तथा ।
प्रजहाम्येष वै तूर्णमहं चागर्हितं यशः

jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca śriyaṃ ca vipulāṃ tathā |
prajahāmyeṣa vai tūrṇamahaṃ cāgarhitaṃ yaśaḥ

अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद् वचः ।
यद्यप्यसुकरं राजन् कर्तुमेव त्वमर्हसि

asyāṃ tvahamavasthāyāṃ vīra vakṣyāmi yad vacaḥ |
yadyapyasukaraṃ rājan kartumeva tvamarhasi

सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम् ।
बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम्

sukhārhaṃ sukhasaṃvṛddhaṃ bālamenamabāliśam |
bāṣpapūrṇamukhaṃ paśya bhūmau patitamaṅgadam

मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसम् ।
मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय

mama prāṇaiḥ priyataraṃ putraṃ putramivaurasam |
mayā hīnamahīnārthaṃ sarvataḥ paripālaya

त्वमप्यस्य पिता दाता परित्राता च सर्वशः ।
भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर

tvamapyasya pitā dātā paritrātā ca sarvaśaḥ |
bhayeṣvabhayadaścaiva yathāhaṃ plavageśvara

एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः ।
रक्षसां च वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति

eṣa tārātmajaḥ śrīmāṃstvayā tulyaparākramaḥ |
rakṣasāṃ ca vadhe teṣāmagrataste bhaviṣyati

अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे ।
करिष्यत्येष तारेयस्तेजस्वी तरुणोऽङ्गदः

anurūpāṇi karmāṇi vikramya balavān raṇe |
kariṣyatyeṣa tāreyastejasvī taruṇo'ṅgadaḥ

सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये ।
औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता

suṣeṇaduhitā ceyamarthasūkṣmaviniścaye |
autpātike ca vividhe sarvataḥ pariniṣṭhitā

यदेषा साध्विति ब्रूयात् कार्यं तन्मुक्तसंशयम् ।
नहि तारामतं किंचिदन्यथा परिवर्तते

yadeṣā sādhviti brūyāt kāryaṃ tanmuktasaṃśayam |
nahi tārāmataṃ kiṃcidanyathā parivartate

राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया ।
स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्यादमानितः

rāghavasya ca te kāryaṃ kartavyamaviśaṅkayā |
syādadharmo hyakaraṇe tvāṃ ca hiṃsyādamānitaḥ

इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीव काञ्चनीम् ।
उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां सम्प्रजह्यान्मृते मयि

imāṃ ca mālāmādhatsva divyāṃ sugrīva kāñcanīm |
udārā śrīḥ sthitā hyasyāṃ samprajahyānmṛte mayi

इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् ।
हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट्

ityevamuktaḥ sugrīvo vālinā bhrātṛsauhṛdāt |
harṣaṃ tyaktvā punardīno grahagrasta ivoḍurāṭ

तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन् युक्तमतन्द्रितः ।
जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम्

tadvālivacanācchāntaḥ kurvan yuktamatandritaḥ |
jagrāha so'bhyanujñāto mālāṃ tāṃ caiva kāñcanīm

तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा दृष्ट्वा चैवात्मजं स्थितम् ।
संसिद्धः प्रेत्यभावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत्

tāṃ mālāṃ kāñcanīṃ dattvā dṛṣṭvā caivātmajaṃ sthitam |
saṃsiddhaḥ pretyabhāvāya snehādaṅgadamabravīt

देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये ।
सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव

deśakālau bhajasvādya kṣamamāṇaḥ priyāpriye |
sukhaduḥkhasahaḥ kāle sugrīvavaśago bhava

यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया ।
न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मन्यते

yathā hi tvaṃ mahābāho lālitaḥ satataṃ mayā |
na tathā vartamānaṃ tvāṃ sugrīvo bahu manyate

नास्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिंदम ।
भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव

nāsyāmitrairgataṃ gacchermā śatrubhirariṃdama |
bharturarthaparo dāntaḥ sugrīvavaśago bhava

न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते ।
उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग् भव

na cātipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo'praṇayaśca te |
ubhayaṃ hi mahādoṣaṃ tasmādantaradṛg bhava

इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसम्पीडितो भृशम् ।
विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः

ityuktvātha vivṛttākṣaḥ śarasampīḍito bhṛśam |
vivṛtairdaśanairbhīmairbabhūvotkrāntajīvitaḥ

ततो विचुक्रुशुस्तत्र वानरा हतयूथपाः ।
परिदेवयमानास्ते सर्वे प्लवगसत्तमाः

tato vicukruśustatra vānarā hatayūthapāḥ |
paridevayamānāste sarve plavagasattamāḥ

किष्किन्धा ह्यद्य शून्या च स्वर्गते वानरेश्वरे ।
उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः काननानि च

kiṣkindhā hyadya śūnyā ca svargate vānareśvare |
udyānāni ca śūnyāni parvatāḥ kānanāni ca

हते प्लवगशार्दूले निष्प्रभा वानराः कृताः ।
यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च

hate plavagaśārdūle niṣprabhā vānarāḥ kṛtāḥ |
yasya vegena mahatā kānanāni vanāni ca

पुष्पौघेणानुबद्ध्यन्ते करिष्यति तदद्य कः ।
येन दत्तं महद् युद्धं गन्धर्वस्य महात्मनः

puṣpaugheṇānubaddhyante kariṣyati tadadya kaḥ |
yena dattaṃ mahad yuddhaṃ gandharvasya mahātmanaḥ

गोलभस्य महाबाहोर्दश वर्षाणि पञ्च च ।
नैव रात्रौ न दिवसे तद् युद्धमुपशाम्यति

golabhasya mahābāhordaśa varṣāṇi pañca ca |
naiva rātrau na divase tad yuddhamupaśāmyati

ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः ।
तं हत्वा दुर्विनीतं तु वाली दंष्ट्राकरालवान् ।
सर्वाभयंकरोऽस्माकं कथमेष निपातितः

tataḥ ṣoḍaśame varṣe golabho vinipātitaḥ |
taṃ hatvā durvinītaṃ tu vālī daṃṣṭrākarālavān |
sarvābhayaṃkaro'smākaṃ kathameṣa nipātitaḥ

हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा
प्लवङ्गमास्तत्र न शर्म लेभिरे ।
वनेचराः सिंहयुते महावने
यथा हि गावो निहते गवां पतौ

hate tu vīre plavagādhipe tadā
plavaṅgamāstatra na śarma lebhire |
vanecarāḥ siṃhayute mahāvane
yathā hi gāvo nihate gavāṃ patau

ततस्तु तारा व्यसनार्णवप्लुता
मृतस्य भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा ।
जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं
महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता

tatastu tārā vyasanārṇavaplutā
mṛtasya bharturvadanaṃ samīkṣya sā |
jagāma bhūmiṃ parirabhya vālinaṃ
mahādrumaṃ chinnamivāśritā latā