सर्ग 23: वाली के पास तारा का शोक

ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् ।
पतिं लोकश्रुता तारा मृतं वचनमब्रवीत्

tataḥ samupajighrantī kapirājasya tanmukham |
patiṃ lokaśrutā tārā mṛtaṃ vacanamabravīt

शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम ।
उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले

śeṣe tvaṃ viṣame duḥkhamakṛtvā vacanaṃ mama |
upalopacite vīra suduḥkhe vasudhātale

मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव ।
शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे

mattaḥ priyatarā nūnaṃ vānarendra mahī tava |
śeṣe hi tāṃ pariṣvajya māṃ ca na pratibhāṣase

सुग्रीवस्य वशं प्राप्तो विधिरेष भवत्यहो ।
सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिकप्रिय

sugrīvasya vaśaṃ prāpto vidhireṣa bhavatyaho |
sugrīva eva vikrānto vīra sāhasikapriya

ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते ।
तेषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः

ṛkṣavānaramukhyāstvāṃ balinaṃ paryupāsate |
teṣāṃ vilapitaṃ kṛcchramaṅgadasya ca śocataḥ

मम चेमा गिरः श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे ।
इदं तद् वीरशयनं तत्र शेषे हतो युधि

mama cemā giraḥ śrutvā kiṃ tvaṃ na pratibudhyase |
idaṃ tad vīraśayanaṃ tatra śeṣe hato yudhi

शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा ।
विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय

śāyitā nihatā yatra tvayaiva ripavaḥ purā |
viśuddhasattvābhijana priyayuddha mama priya

मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद ।
शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता

māmanāthāṃ vihāyaikāṃ gatastvamasi mānada |
śūrāya na pradātavyā kanyā khalu vipaścitā

शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम् ।
अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः

śūrabhāryāṃ hatāṃ paśya sadyo māṃ vidhavāṃ kṛtām |
avabhagnaśca me māno bhagnā me śāśvatī gatiḥ

अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे ।
अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम्

agādhe ca nimagnāsmi vipule śokasāgare |
aśmasāramayaṃ nūnamidaṃ me hṛdayaṃ dṛḍham

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा कृतम् ।
सुहृच्चैव च भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः

bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā yannādya śatadhā kṛtam |
suhṛccaiva ca bhartā ca prakṛtyā ca mama priyaḥ

प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः ।
पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी

prahāre ca parākrāntaḥ śūraḥ pañcatvamāgataḥ |
patihīnā tu yā nārī kāmaṃ bhavatu putriṇī

धनधान्यसमृद्धापि विधवेत्युच्यते जनैः ।
स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले

dhanadhānyasamṛddhāpi vidhavetyucyate janaiḥ |
svagātraprabhave vīra śeṣe rudhiramaṇḍale

कृमिरागपरिस्तोमे स्वकीये शयने यथा ।
रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः

kṛmirāgaparistome svakīye śayane yathā |
reṇuśoṇitasaṃvītaṃ gātraṃ tava samantataḥ

परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ ।
कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे

parirabdhuṃ na śaknomi bhujābhyāṃ plavagarṣabha |
kṛtakṛtyo'dya sugrīvo vaire'sminnatidāruṇe

यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम् ।
शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव

yasya rāmavimuktena hṛtamekeṣuṇā bhayam |
śareṇa hṛdi lagnena gātrasaṃsparśane tava

वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते ।
उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा

vāryāmi tvāṃ nirīkṣantī tvayi pañcatvamāgate |
udbabarha śaraṃ nīlastasya gātragataṃ tadā

गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा ।
तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्यापि बभौ द्युतिः

girigahvarasaṃlīnaṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā |
tasya niṣkṛṣyamāṇasya bāṇasyāpi babhau dyutiḥ

अस्तमस्तकसंरुद्धरश्मेर्दिनकरादिव ।
पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः

astamastakasaṃruddharaśmerdinakarādiva |
petuḥ kṣatajadhārāstu vraṇebhyastasya sarvaśaḥ

ताम्रगैरिकसम्पृक्ता धारा इव धराधरात् ।
अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना

tāmragairikasampṛktā dhārā iva dharādharāt |
avakīrṇaṃ vimārjantī bhartāraṃ raṇareṇunā

अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् ।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम्

asrairnayanajaiḥ śūraṃ siṣecāstrasamāhatam |
rudhirokṣitasarvāṅgaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim

उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना ।
अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम्

uvāca tārā piṅgākṣaṃ putramaṅgadamaṅganā |
avasthāṃ paścimāṃ paśya pituḥ putra sudāruṇām

सम्प्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा ।
बालसूर्योज्ज्वलतनुं प्रयातं यमसादनम्

samprasaktasya vairasya gato'ntaḥ pāpakarmaṇā |
bālasūryojjvalatanuṃ prayātaṃ yamasādanam

अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् ।
एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः

abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ putra mānadam |
evamuktaḥ samutthāya jagrāha caraṇau pituḥ

भुजाभ्यां पीनवृत्ताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन् ।
अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथा पुरा

bhujābhyāṃ pīnavṛttābhyāmaṅgado'hamiti bruvan |
abhivādayamānaṃ tvāmaṅgadaṃ tvaṃ yathā purā

दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे ।
अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम् ।
सिंहेन पातितं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम्

dīrghāyurbhava putreti kimarthaṃ nābhibhāṣase |
ahaṃ putrasahāyā tvāmupāse gatacetanam |
siṃhena pātitaṃ sadyo gauḥ savatseva govṛṣam

इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन रामप्रहरणाम्भसा ।
तस्मन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना

iṣṭvā saṃgrāmayajñena rāmapraharaṇāmbhasā |
tasmannavabhṛthe snātaḥ kathaṃ patnyā mayā vinā

या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे ।
शातकौम्भीं प्रियां मालां तां ते पश्यामि नेह किम्

yā dattā devarājena tava tuṣṭena saṃyuge |
śātakaumbhīṃ priyāṃ mālāṃ tāṃ te paśyāmi neha kim

राज्यश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद ।
सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा

rājyaśrīrna jahāti tvāṃ gatāsumapi mānada |
sūryasyāvartamānasya śailarājamiva prabhā

न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं
न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव ।
हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे
सह त्वया श्रीर्विजहाति मामपि

na me vacaḥ pathyamidaṃ tvayā kṛtaṃ
na cāsmi śaktā hi nivāraṇe tava |
hatā saputrāsmi hatena saṃyuge
saha tvayā śrīrvijahāti māmapi