सर्ग 2: सुग्रीव का भय और हनुमान को भेजना

तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितोऽभवत्

tau tu dṛṣṭvā mahātmānau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
varāyudhadharau vīrau sugrīvaḥ śaṅkito'bhavat

उद्विग्नहृदयः सर्वा दिशः समवलोकयन् ।
न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद् देशे वानरपुंगवः

udvignahṛdayaḥ sarvā diśaḥ samavalokayan |
na vyatiṣṭhata kasmiṃścid deśe vānarapuṃgavaḥ

नैव चक्रे मनः स्थातुं वीक्षमाणौ महाबलौ ।
कपेः परमभीतस्य चित्तं व्यवससाद ह

naiva cakre manaḥ sthātuṃ vīkṣamāṇau mahābalau |
kapeḥ paramabhītasya cittaṃ vyavasasāda ha

चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम् ।
सुग्रीवः परमोद्विग्नः सर्वैस्तैर्वानरैः सह

cintayitvā sa dharmātmā vimṛśya gurulāghavam |
sugrīvaḥ paramodvignaḥ sarvaistairvānaraiḥ saha

ततः स सचिवेभ्यस्तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस्तौ रामलक्ष्मणौ

tataḥ sa sacivebhyastu sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
śaśaṃsa paramodvignaḥ paśyaṃstau rāmalakṣmaṇau

एतौ वनमिदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम् ।
छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताविहागतौ

etau vanamidaṃ durgaṃ vālipraṇihitau dhruvam |
chadmanā cīravasanau pracarantāvihāgatau

ततः सुग्रीवसचिवा दृष्ट्वा परमधन्विनौ ।
जग्मुर्गिरितटात् तस्मादन्यच्छिखरमुत्तमम्

tataḥ sugrīvasacivā dṛṣṭvā paramadhanvinau |
jagmurgiritaṭāt tasmādanyacchikharamuttamam

ते क्षिप्रमभिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम् ।
हरयो वानरश्रेष्ठं परिवार्योपतस्थिरे

te kṣipramabhigamyātha yūthapā yūthaparṣabham |
harayo vānaraśreṣṭhaṃ parivāryopatasthire

एवमेकायनगताः प्लवमाना गिरेर्गिरिम् ।
प्रकम्पयन्तो वेगेन गिरीणां शिखराणि च

evamekāyanagatāḥ plavamānā girergirim |
prakampayanto vegena girīṇāṃ śikharāṇi ca

ततः शाखामृगाः सर्वे प्लवमाना महाबलाः ।
बभञ्जुश्च नगांस्तत्र पुष्पितान् दुर्गमाश्रितान्

tataḥ śākhāmṛgāḥ sarve plavamānā mahābalāḥ |
babhañjuśca nagāṃstatra puṣpitān durgamāśritān

आप्लवन्तो हरिवराः सर्वतस्तं महागिरिम् ।
मृगमार्जारशार्दूलांस्त्रासयन्तो ययुस्तदा

āplavanto harivarāḥ sarvatastaṃ mahāgirim |
mṛgamārjāraśārdūlāṃstrāsayanto yayustadā

ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रे समाहिताः ।
संगम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः

tataḥ sugrīvasacivāḥ parvatendre samāhitāḥ |
saṃgamya kapimukhyena sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ

ततस्तु भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितम् ।
उवाच हनुमान् वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः

tatastu bhayasaṃtrastaṃ vālikilbiṣaśaṅkitam |
uvāca hanumān vākyaṃ sugrīvaṃ vākyakovidaḥ

सम्भ्रमस्त्यज्यतामेष सर्वैर्वालिकृते महान् ।
मलयोऽयं गिरिवरो भयं नेहास्ति वालिनः

sambhramastyajyatāmeṣa sarvairvālikṛte mahān |
malayo'yaṃ girivaro bhayaṃ nehāsti vālinaḥ

यस्मादुद्विग्नचेतास्त्वं विद्रुतो हरिपुङ्गव ।
तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम्

yasmādudvignacetāstvaṃ vidruto haripuṅgava |
taṃ krūradarśanaṃ krūraṃ neha paśyāmi vālinam

यस्मात् तव भयं सौम्य पूर्वजात् पापकर्मणः ।
स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्यहं भयम्

yasmāt tava bhayaṃ saumya pūrvajāt pāpakarmaṇaḥ |
sa neha vālī duṣṭātmā na te paśyāmyahaṃ bhayam

अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तमेव प्लवङ्गम ।
लघुचित्ततयाऽऽत्मानं न स्थापयसि यो मतौ

aho śākhāmṛgatvaṃ te vyaktameva plavaṅgama |
laghucittatayā''tmānaṃ na sthāpayasi yo matau

बुद्धिविज्ञानसम्पन्न इङ्गितैः सर्वमाचर ।
नह्यबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि

buddhivijñānasampanna iṅgitaiḥ sarvamācara |
nahyabuddhiṃ gato rājā sarvabhūtāni śāsti hi

सुग्रीवस्तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः ।
ततः शुभतरं वाक्यं हनूमन्तमुवाच ह

sugrīvastu śubhaṃ vākyaṃ śrutvā sarvaṃ hanūmataḥ |
tataḥ śubhataraṃ vākyaṃ hanūmantamuvāca ha

दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ ।
कस्य न स्याद् भयं दृष्ट्वा ह्येतौ सुरसुतोपमौ

dīrghabāhū viśālākṣau śaracāpāsidhāriṇau |
kasya na syād bhayaṃ dṛṣṭvā hyetau surasutopamau

वालिप्रणिहितावेव शङ्केऽहं पुरुषोत्तमौ ।
राजानो बहुमित्राश्च विश्वासो नात्र हि क्षमः

vālipraṇihitāveva śaṅke'haṃ puruṣottamau |
rājāno bahumitrāśca viśvāso nātra hi kṣamaḥ

अरयश्च मनुष्येण विज्ञेयाश्छद्मचारिणः ।
विश्वस्तानामविश्वस्ताश्छिद्रेषु प्रहरन्त्यपि

arayaśca manuṣyeṇa vijñeyāśchadmacāriṇaḥ |
viśvastānāmaviśvastāśchidreṣu praharantyapi

कृत्येषु वाली मेधावी राजानो बहुदर्शिनः ।
भवन्त परहन्तारस्ते ज्ञेयाः प्राकृतैर्नरैः

kṛtyeṣu vālī medhāvī rājāno bahudarśinaḥ |
bhavanta parahantāraste jñeyāḥ prākṛtairnaraiḥ

तौ त्वया प्राकृतेनेव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम ।
इङ्गितानां प्रकारैश्च रूपव्याभाषणेन च

tau tvayā prākṛteneva gatvā jñeyau plavaṃgama |
iṅgitānāṃ prakāraiśca rūpavyābhāṣaṇena ca

लक्षयस्व तयोर्भावं प्रहृष्टमनसौ यदि ।
विश्वासयन् प्रशंसाभिरिङ्गितैश्च पुनः पुनः

lakṣayasva tayorbhāvaṃ prahṛṣṭamanasau yadi |
viśvāsayan praśaṃsābhiriṅgitaiśca punaḥ punaḥ

ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुङ्गव ।
प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ

mamaivābhimukhaṃ sthitvā pṛccha tvaṃ haripuṅgava |
prayojanaṃ praveśasya vanasyāsya dhanurdharau

शुद्धात्मानौ यदि त्वेतौ जानीहि त्वं प्लवङ्गम ।
व्याभाषितैर्वा रूपैर्वा विज्ञेया दुष्टतानयोः

śuddhātmānau yadi tvetau jānīhi tvaṃ plavaṅgama |
vyābhāṣitairvā rūpairvā vijñeyā duṣṭatānayoḥ

इत्येवं कपिराजेन संदिष्टो मारुतात्मजः ।
चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ

ityevaṃ kapirājena saṃdiṣṭo mārutātmajaḥ |
cakāra gamane buddhiṃ yatra tau rāmalakṣmaṇau

तथेति सम्पूज्य वचस्तु तस्य
कपेः सुभीतस्य दुरासदस्य ।
महानुभावो हनुमान् ययौ तदा
स यत्र रामोऽतिबली सलक्ष्मणः

tatheti sampūjya vacastu tasya
kapeḥ subhītasya durāsadasya |
mahānubhāvo hanumān yayau tadā
sa yatra rāmo'tibalī salakṣmaṇaḥ