सर्ग 3: हनुमान का दोनों भाइयों से संवाद

वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतादृष्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ

vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |
parvatādṛṣyamūkāt tu pupluve yatra rāghavau

कपिरूपं परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः ।
भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः

kapirūpaṃ parityajya hanumān mārutātmajaḥ |
bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ

ततश्च हनुमान् वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।
विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च

tataśca hanumān vācā ślakṣṇayā sumanojñayā |
vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca

आबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च ।
सम्पूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः

ābabhāṣe ca tau vīrau yathāvat praśaśaṃsa ca |
sampūjya vidhivad vīrau hanumān vānarottamaḥ

उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ ।
राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ

uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau |
rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau

देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ।
त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः

deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau |
trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ

पम्पातीररुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः ।
इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ

pampātīraruhān vṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ |
imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tarasvinau

धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ।
निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः

dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau |
niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ

सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलपराक्रमौ ।
शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुनाशनौ

siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalaparākramau |
śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrunāśanau

श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ ।
हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ

śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau

प्रभया पर्वतेन्द्रोऽसौ युवयोरवभासितः ।
राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ

prabhayā parvatendro'sau yuvayoravabhāsitaḥ |
rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau

पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ ।
अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिहागतौ

padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
anyonyasadṛśau vīrau devalokādihāgatau

यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम् ।
विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ

yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasuṃdharām |
viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau

सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ ।
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः

siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau |
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ

सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः ।
उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम्

sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ |
ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām

ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ।
इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने

sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām |
ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citrānulepane

प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ।
सम्पूर्णाश्च शितैर्बाणैस्तूणाश्च शुभदर्शनाः

prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite |
sampūrṇāśca śitairbāṇaistūṇāśca śubhadarśanāḥ

जीवितान्तकरैर्घोरैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः ।
महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषणौ

jīvitāntakarairghorairjvaladbhiriva pannagaiḥ |
mahāpramāṇau vipulau taptahāṭakabhūṣaṇau

खड्गावेतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाविव ।
एवं मां परिभाषन्तं कस्माद् वै नाभिभाषतः

khaḍgāvetau virājete nirmuktabhujagāviva |
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmād vai nābhibhāṣataḥ

सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद् वानरपुङ्गवः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः

sugrīvo nāma dharmātmā kaścid vānarapuṅgavaḥ |
vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ

प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान् नाम वानरः

prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumān nāma vānaraḥ

युवाभ्यां स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यमिच्छति ।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम्

yuvābhyāṃ sa hi dharmātmā sugrīvaḥ sakhyamicchati |
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam

भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकारणात् ।
ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामचारिणम्

bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāraṇāt |
ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmacāriṇam

एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किंचन

evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |
vākyajño vākyakuśalaḥ punarnovāca kiṃcana

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमान् भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम्

etacchrutvā vacastasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmān bhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam

सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव कांक्षमाणस्य ममान्तिकमिहागतः

sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva kāṃkṣamāṇasya mamāntikamihāgataḥ

तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैः स्नेहयुक्तमरिंदमम्

tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
vākyajñaṃ madhurairvākyaiḥ snehayuktamariṃdamam

नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेदधारिणः ।
नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्

nānṛgvedavinītasya nāyajurvedadhāriṇaḥ |
nāsāmavedaviduṣaḥ śakyamevaṃ vibhāṣitum

नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् ।
बहु व्याहरतानेन न किंचिदपशब्दितम्

nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam |
bahu vyāharatānena na kiṃcidapaśabditam

न मुखे नेत्रयोश्चापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा ।
अन्येष्वपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित्

na mukhe netrayoścāpi lalāṭe ca bhruvostathā |
anyeṣvapi ca sarveṣu doṣaḥ saṃviditaḥ kvacit

अविस्तरमसंदिग्धमविलम्बितमव्यथम् ।
उरःस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमस्वरम्

avistaramasaṃdigdhamavilambitamavyatham |
uraḥsthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyamasvaram

संस्कारक्रमसम्पन्नामद्भुतामविलम्बिताम् ।
उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहर्षिणीम्

saṃskārakramasampannāmadbhutāmavilambitām |
uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayaharṣiṇīm

अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया ।
कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि

anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā |
kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi

एवंविधो यस्य दूतो न भवेत् पार्थिवस्य तु ।
सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतयोऽनघ

evaṃvidho yasya dūto na bhavet pārthivasya tu |
siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatayo'nagha

एवंगुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः ।
तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः

evaṃguṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ |
tasya siddhyanti sarve'rthā dūtavākyapracoditāḥ

एवमुक्तस्तु सौमित्रिः सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम्

evamuktastu saumitriḥ sugrīvasacivaṃ kapim |
abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam

विदिता नौ गुणा विद्वन् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव चावां मार्गावः सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्

viditā nau guṇā vidvan sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva cāvāṃ mārgāvaḥ sugrīvaṃ plavageśvaram

यथा ब्रवीषि हनुमन् सुग्रीववचनादिह ।
तत् तथा हि करिष्यावो वचनात् तव सत्तम

yathā bravīṣi hanuman sugrīvavacanādiha |
tat tathā hi kariṣyāvo vacanāt tava sattama

तत् तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य
प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः ।
मनः समाधाय जयोपपत्तौ
सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम्

tat tasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya
prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
manaḥ samādhāya jayopapattau
sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām