सर्ग 1: वसन्त में पम्पा-तट पर श्रीराम का विलाप

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः

sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmaḥ saumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ

तत्र दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत्

tatra dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannaḥ saumitrimidamabravīt

सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका ।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः

saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः सशिखरा इव

saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāḥ saśikharā iva

मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च

māṃ tu śokābhisaṃtaptamādhayaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca

शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना ।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा

śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiḥ śītodakā śivā

नलिनैरपि संछन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना ।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला

nalinairapi saṃchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā

अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम्

adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam

पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः

puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvataḥ

सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।
गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः

sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavān surabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव

paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi varṣaṃ toyamucāmiva

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम्

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām

पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः ।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः

patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍatīva samantataḥ

विक्षिपन् विविधाः शाखां नगानां कुसुमोत्कटाः ।
मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते

vikṣipan vividhāḥ śākhāṃ nagānāṃ kusumotkaṭāḥ |
mārutaścalitasthānaiḥ ṣaṭpadairanugīyate

मत्तकोकिलसंनादैर्नर्तयन्निव पादपान् ।
शैलकंदर निष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः

mattakokilasaṃnādairnartayanniva pādapān |
śailakaṃdara niṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ

तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः ।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः

tena vikṣipatātyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ

स एव सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
गन्धमभ्यवहन् पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः

sa eva sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahan puṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ

अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु

amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।
संसक्तशिखराः शैला विराजन्ति महाद्रुमैः

giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāḥ śailā virājanti mahādrumaiḥ

पुष्पसंछन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः ।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः

puṣpasaṃchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ

सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान् कर्णिकारान् समन्ततः ।
हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरानिव

supuṣpitāṃstu paśyaitān karṇikārān samantataḥ |
hāṭakapratisaṃchannān narān pītāmbarāniva

अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः ।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम

ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama

मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः ।
हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः

māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaṃ pravadamānaśca samāhvayati kokilaḥ

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण

eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa

श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत

śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata

एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः

evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ

विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः

vimiśrā vihagāḥ puṃbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāḥ saumitre madhurasvarāḥ

अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह ।
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि

asyāḥ kūle pramuditāḥ saṅghaśaḥ śakunāstviha |
dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi

स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः ।
अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः

svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpakāḥ |
aśokastabakāṅgāraḥ ṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ

मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ।
नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम्

māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati |
nahi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm

अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ।
अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः

apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam |
ayaṃ hi rucirastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ

कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ।
मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः

kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha |
manmathāyāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ

अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव ।
अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान्

ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva |
apaśyatastāṃ vanitāṃ paśyato rucirān drumān

ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति ।
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे

mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati |
adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayatīha me

दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः ।
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्

dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ |
māṃ hi sā mṛgaśāvākṣī cintāśokabalātkṛtam

संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ।
अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः

saṃtāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ |
amī mayūrāḥ śobhante pranṛtyantastatastataḥ

स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ।
शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः

svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva |
śikhinībhiḥ parivṛtāsta ete madamūrcchitāḥ

मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ।
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति

manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ |
paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati

शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि ।
तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति

śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni |
tāmeva manasā rāmāṃ mayūro'pyanudhāvati

वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव ।
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया

vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva |
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā

तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ।
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः

tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā |
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ

पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
यदेषा शिखिनी कामाद् भर्तारमभिवर्तते

paśya lakṣmaṇa saṃrāgastiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmād bhartāramabhivartate

ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा ।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत्

mamāpyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nāpahṛtā bhavet

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये

paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye

रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः

rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ

नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम् ।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम

nadanti kāmaṃ śakunā muditāḥ saṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama

वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा

vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā

नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा ।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना

nūnaṃ na tu vasantastaṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayet sā mayā vinā

अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः

athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ

श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया ।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम्

śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam

दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते ।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता

dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā

मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।
ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः

mayi bhāvo hi vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvaḥ sītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ

एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः ।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम

eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama

सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया ।
मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम

sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutaḥ sa vinā sītāṃ śokasaṃjanano mama

तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा ।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति

tāṃ vinātha vihaṅgo'sau pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhikūjati

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति

eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāḥ samīpamupaneṣyati

पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम् ।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम्

paśya lakṣmaṇa saṃnādaṃ vane madavivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmavakūjatām

विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम् ।
षट्पदः सहसाभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम्

vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadaḥ sahasābhyeti madoddhūtāmiva priyām

कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः ।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः

kāmināmayamatyantamaśokaḥ śokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ

अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः ।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव

amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva

सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।
किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति यतस्ततः

saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kiṃnarā naraśārdūla vicaranti yatastataḥ

इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत्

imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता ।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता

eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikāyutā

जले तरुणसूर्याभैः षट्पदाहतकेसरैः ।
पङ्कजैः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता

jale taruṇasūryābhaiḥ ṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiḥ śobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा ।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः

cakravākayutā nityaṃ citraprasthavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ

पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि ।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण

pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa

पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम् ।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते

padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ priyapaṅkajām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate

अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम्

aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm

शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया ।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात् पुष्पितद्रुमः

śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyāt puṣpitadrumaḥ

यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना

yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण

padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः ।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः

padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaraviniḥsṛtaḥ |
niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुषु ।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभिताम्

saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuṣu |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhitām

अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः ।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम्

adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhistu vibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam

गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः ।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः

giriprasthāstu saumitre sarvataḥ samprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraiḥ sarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ

पम्पातीररुहाश्चेमे संसिक्ता मधुगन्धिनः ।
मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः

pampātīraruhāśceme saṃsiktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāpadmakaravīrāśca puṣpitāḥ

केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः

ketakyaḥ sinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा ।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः

ciribilvā madhūkāśca vañjulā bakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ

पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः

padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ

अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ।
चूताः पाटलयश्चापि कोविदाराश्च पुष्पिताः

aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścāpi kovidārāśca puṣpitāḥ

मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः

mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśapā dhavāḥ

शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा ।
तिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा

śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kurabakāstathā |
tiniśā naktamālāśca candanāḥ syandanāstathā

हिन्तालास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।
पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान्

hintālāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
puṣpitān puṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān

द्रुमान् पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून् ।
वातविक्षिप्तविटपान् यथासन्नान् द्रुमानिमान्

drumān paśyeha saumitre pampāyā rucirān bahūn |
vātavikṣiptaviṭapān yathāsannān drumānimān

लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः ।
पादपात् पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद् वनम्

latāḥ samanuvartante mattā iva varastriyaḥ |
pādapāt pādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanād vanam

वाति नैकरसास्वादसम्मोदित इवानिलः ।
केचित् पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः

vāti naikarasāsvādasammodita ivānilaḥ |
kecit paryāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ

केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः ।
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि

kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ |
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi

रागरक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते ।
निलीय पुनरुत्पत्य सहसान्यत्र गच्छति ।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ

rāgarakto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate |
nilīya punarutpatya sahasānyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau

इयं कुसुमसंघातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ।
स्वयं निपतितैर्भूमिः शयनप्रस्तरैरिव

iyaṃ kusumasaṃghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiḥ śayanaprastarairiva

विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।
विस्तीर्णाः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः

vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vistīrṇāḥ pītaraktābhāḥ saumitre prastarāḥ kṛtāḥ

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम् ।
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः

himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravaḥ saṃgharṣādiva puṣpitāḥ

आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः ।
कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण

āhvayanta ivānyonyaṃ nagāḥ ṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāḥ śobhante bahu lakṣmaṇa

एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्निव

eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanniva

मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेतन्मनोरमम् ।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः

mandākinyāstu yadidaṃ rūpametanmanoramam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ

यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि ।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम

yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama

न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहान्येषु वा भवेत्

na hyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhānyeṣu vā bhavet

अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो विविधच्छदाः ।
काननेऽस्मिन् विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे

amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo vividhacchadāḥ |
kānane'smin vinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम्

paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍavaniṣevitām

प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम् ।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिर्विहंगमैः

plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhirvihaṃgamaiḥ

दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम्

dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām

पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान् ।
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ।
व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः

paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhiḥ sahitān mṛgān |
māṃ punarmṛgaśāvākṣyā vaidehyā virahīkṛtam |
vyathayantīva me cittaṃ saṃcarantastatastataḥ

अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले ।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम

asmin sānuni ramye hi mattadvijagaṇākule |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tataḥ svasti bhavenmama

जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।
सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम्

jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
seveta yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ śubham

पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम् ।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम्

padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampāyā vanamārutam

श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।
कथं धारयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा

śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇān vivaśā janakātmajā

किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम् ।
जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि

kiṃ nu vakṣyāmi dharmajñaṃ rājānaṃ satyavādinam |
janakaṃ pṛṣṭasītaṃ taṃ kuśalaṃ janasaṃsadi

या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम् ।
सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया

yā māmanugatā mandaṃ pitrā prasthāpitaṃ vanam |
sītā dharmaṃ samāsthāya kva nu sā vartate priyā

तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये ।
या मामनुगता राज्याद् भ्रष्टं विहतचेतसम्

tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyād bhraṣṭaṃ vihatacetasam

तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम् ।
अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम

taccārvāñcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāḥ sīdatīva matirmama

स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण

smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa

प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम् ।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत

prāpya duḥkhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata

किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज ।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम्

kiṃ nu vakṣyāmyayodhyāyāṃ kausalyāṃ hi nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi manasvinīm

गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम्

gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
nahyahaṃ jīvituṃ śaktastāmṛte janakātmajām

इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम्

iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |
uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam

संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम्

saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām

स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद् वर्तिरार्द्रापि दह्यते

smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgād vartirārdrāpi dahyate

यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा ।
सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव

yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāta na bhaviṣyati rāghava

प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत् तस्य पापस्य रक्षसः ।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति

pravṛttirlabhyatāṃ tāvat tasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati

यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया ।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद् दास्यति मैथिलीम्

yadi yāti ditergarbhaṃ rāvaṇaṃ saha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ced dāsyati maithilīm

स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः ।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते

svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairayatnenādhigamyate

उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात् परं बलम् ।
सोत्साहस्य हि लोकेषु न किंचिदपि दुर्लभम्

utsāho balavānārya nāstyutsāhāt paraṃ balam |
sotsāhasya hi lokeṣu na kiṃcidapi durlabham

उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ।
उत्साहमात्रमाश्रित्य प्रतिलप्स्याम जानकीम्

utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya pratilapsyāma jānakīm

त्यजतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः ।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे

tyajatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ saṃnyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase

एवं सम्बोधितस्तेन शोकोपहतचेतनः ।
त्यज्य शोकं च मोहं च रामो धैर्यमुपागमत्

evaṃ sambodhitastena śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokaṃ ca mohaṃ ca rāmo dhairyamupāgamat

सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमाम्

so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyāṃ pāriplavadrumām

निरीक्षमाणः सहसा महात्मा
सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च ।
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन
विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे

nirīkṣamāṇaḥ sahasā mahātmā
sarvaṃ vanaṃ nirjharakandaraṃ ca |
udvignacetāḥ saha lakṣmaṇena
vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe

तं मत्तमातङ्गविलासगामी
गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।
स लक्ष्मणो राघवमिष्टचेष्टो
ररक्ष धर्मेण बलेन चैव

taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī
gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamiṣṭaceṣṭo
rarakṣa dharmeṇa balena caiva

तावृष्यमूकस्य समीपचारी
चरन् ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी
वितत्रसे नैव विचेष्ट चेष्टाम्

tāvṛṣyamūkasya samīpacārī
caran dadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī
vitatrase naiva viceṣṭa ceṣṭām

स तौ महात्मा गजमन्दगामी
शाखामृगस्तत्र चरंश्चरन्तौ ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम
चिन्तापरीतो भयभारभग्नः

sa tau mahātmā gajamandagāmī
śākhāmṛgastatra caraṃścarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma
cintāparīto bhayabhārabhagnaḥ

तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं
सदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मु-
र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ

tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ
sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmu-
rmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau